हेमन्त ज्ञवाली

राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) को 'वाचापत्र २०८२' ले नेपालको वित्तीय प्रणाली र लगानीको वातावरणसम्बन्धी विभिन्न नीतिगत दिशानिर्देशनहरू प्रस्तुत गरेको छ। 

यस आलेखमा, रास्वपाले झण्डै दुई तिहाई बहुमतसहितको बलियो संसदीय जनादेश प्राप्त गरी पूरै पाँच वर्ष सत्ता सञ्चालन गर्नेछ भन्ने परिकल्पनाका आधारमा विश्लेषण गरिएको छ। यस्तो अवस्थामा, वाचा पत्रमा उल्लेखित नीतिगत दिशानिर्देशहरू बजार सहभागीहरूका लागि विशेष सान्दर्भिक बन्न पुग्छन्। तसर्थ, पूँजी बजारसँग सम्बन्धित प्रतिबद्धताहरूलाई लगानीकर्ता, नियामक निकाय र वित्तीय संस्थाहरूले नजिकबाट नियाल्नु आवश्यक छ।

यद्यपि यस दस्ताबेजमा पूँजी बजारका लागि मात्रै छुट्टै परिच्छेद विनियोजन गरिएको छैन। तर यसले आन्तरिक बचत परिचालन र आर्थिक विकासमा पूँजी  बजारको महत्त्वपूर्ण भूमिकालाई भने उजागर गरेको छ। पूँजी बजार विकाससँग सम्बन्धित विषयहरू मुख्यतया आर्थिक सुधार र लगानीको वातावरणसम्बन्धी खण्डमा (पृष्ठ १३-१४) समावेश छन्।

वाचा पत्रको नीतिगत झुकावलाई हेर्दा, नेपालको पूँजी बजार तुलनात्मक रूपमा सानो र अनुमानमा आधारित (सट्टे बाजी) व्यापारिक प्लेटफर्मबाट माथि उठेर उत्पादनमूलक लगानी, पूर्वाधार विकास र निजी क्षेत्रको विस्तारलाई सहयोग गर्ने सुदृढ वित्तीय प्रणालीका रूपमा क्रमिक विकास हुनुपर्छ भन्ने सन्देश दिइएको छ।

पूँजी बजारसम्बन्धी प्रमुख नीतिगत दिशानिर्देशहरू:

• आन्तरिक पूँजीको परिचालन: व्यवसाय विस्तारका लागि आवश्यक कोष जुटाउन आन्तरिक बचतलाई पूँजी बजारमार्फत परिचालन गर्नुपर्नेमा वाचा पत्रले जोड दिएको छ। कम्पनीहरूले बैंक कर्जामा मात्र निर्भर हुनुको सट्टा सर्वसाधारणलाई शेयर निष्कासन गरेर पूँजी जुटाउन सक्छन्। उदाहरणका लागि, जलविद्युत विकासकर्ता वा ठुला उद्योगहरूले सार्वजनिक शेयर निष्कासनमार्फत आफ्नो व्यापार विस्तारको लगानी जुटाउन सक्नेछन्।

• बजार नियमनको सुदृढीकरण:  पूँजी बजारमा बलियो नियामक क्षमताको आवश्यकतालाई दस्ताबेजले औँल्याएको छ। यसमा पारदर्शिता, जबाफदेहिता र निष्पक्ष बजार अभ्यास सुनिश्चित गर्न नेपाल धितोपत्र बोर्ड जस्ता नियामक संस्थाहरूको प्रभावकारिता सुधार गर्ने विषय समावेश छ।

• साना लगानीकर्ताको संरक्षण: नेपालको शेयर बजारमा मुख्यतया साना (खुद्रा) लगानीकर्ताहरूको बाहुल्यता रहेको हुनाले, उनीहरूलाई धोखा धडी, बजारको कृत्रिम उतारचढाव र भ्रामक सूचनाबाट जोगाउनुपर्ने महत्त्वलाई वाचा पत्रले विशेष जोड दिएको छ।

• कारोबार पूर्वाधारको आधुनिकीकरण: कारोबार र राफसाफ  प्रणालीको आधुनिकीकरण गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याइएको छ। डिजिटल पूर्वाधार र प्रभावकारी राफसाफ संयन्त्रले नेपालको पूँजी बजारको विश्वसनीयता र दक्षता अभिवृद्धि गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ।

• वित्तीय उपकरणहरूको विविधीकरण: नेपालको पूँजी बजार साधारण शेयरमा मात्र सीमित रहनु हुँदैन भन्ने सुझाव वाचा पत्रको छ। कर्पोरेट बन्ड (ऋणपत्र), पूर्वाधार बन्ड र म्युचुअल फन्डजस्ता वित्तीय उपकरणहरूको विकासले बजारलाई थप फराकिलो र गहिरो बनाउन मद्दत गर्नेछ।

• ठुला कम्पनीहरूको सूचीकरणलाई प्रोत्साहन: बजार पूँजीकरण र तरलता बढाउन ठुला कम्पनीहरू, पूर्वाधार परियोजनाहरू र सम्भवतः सरकारी स्वामित्वका सार्वजनिक संस्थानहरूलाई पूँजी बजारमा प्रवेश गर्न प्रोत्साहित गरिएको छ।

• राष्ट्रिय विकासमा वित्तीयकरण: जलविद्युत, यातायात र ऊर्जा पूर्वाधारजस्ता ठुला राष्ट्रिय गौरवका आयोजनाहरूमा लगानी जुटाउने माध्यमका रूपमा पनि पूँजी बजारलाई हेरिएको छ।

• लगानीकर्ता सचेतना प्रवर्द्धन: लगानीकर्ताहरूले जोखिम र दीर्घकालीन लगानीका सिद्धान्तहरू बुझ्न भन्नका लागि वित्तीय साक्षरता सुधार गर्नुको महत्त्वलाई उजागर गरिएको छ।

• बजारको स्थिरतामा सुधार: बलियो सुपरिवेक्षण र पारदर्शितामार्फत अत्यधिक सट्टे बाजी कम गर्ने र बजारको स्थिरता सुधार गर्नुपर्ने आवश्यकतालाई दस्ताबेजले प्रतिबिम्बित गरेको छ।

महत्त्वपूर्ण स्पष्टीकरण (केही अनुत्तरित विषय):

वाचा पत्रमा 'सर्ट सेलिङ' , 'अप्सन', 'फ्युचर्स'  वा अन्य अत्याधुनिक कारोबार उपकरणहरू जस्ता 'डेरिभेटिभ्स'  को बारेमा भने स्पष्ट रूपमा केही उल्लेख गरिएको छैन। तसर्थ, यसले वित्तीय उपकरणहरूको विविधीकरणलाई समर्थन गरे तापनि डेरिभेटिभ्स बजारका सम्बन्धमा स्पष्ट नीतिहरू भने कोरिसकेको छैन।

नेपालको पूँजी बजारमा पर्न सक्ने सम्भावित प्रभाव:

• व्यवसाय लगानीका लागि पूँजी बजारको अधिक प्रयोगले बैंक कर्जाप्रतिको अत्यधिक निर्भरतालाई कम गर्न सक्छ।

• ठुला कम्पनीहरूको सूचीकरणमा वृद्धि भएमा नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (नेप्से) को आकार र तरलतामा उल्लेखनीय विस्तार आउन सक्छ।

• सुधारिएको नियमन र लगानीकर्ता संरक्षणले दीर्घकालीन रूपमा लगानीकर्ताको मनोबल र आत्मविश्वास बढाउन सक्छ।

• ऋणपत्र र फन्डहरूमार्फत बजारको विविधीकरण गर्दा संस्थागत र दीर्घकालीन लगानीकर्ताहरू बजारप्रति आकर्षित हुन सक्छन्।

• सुधारिएको डिजिटल पूर्वाधारले कारोबारमा पारदर्शिता र दक्षता अभिवृद्धि गर्न सक्छ।

निष्कर्ष:
रास्वपाको 'वाचापत्र २०८२' ले सुझाएको नीतिगत दिशाले आर्थिक विकासमा पूँजी बजारले ठुलो भूमिका खेल्ने थप विविधीकृत वित्तीय प्रणालीतर्फको क्रमिक रूपान्तरणलाई सङ्केत गर्दछ। यदि यी सुधारहरूलाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गरिएमा, नेपालको पूँजी बजार उत्पादनमूलक लगानीका लागि आन्तरिक पूँजी परिचालन गर्न सक्षम, थप गहिरो र अधिक स्थिर प्लेटफर्मका रूपमा विकसित हुन सक्नेछ।