सुवास निरौला 

वर्तमान समयमा मध्यपूर्वको आकाश युद्धको धुवाँले ढाकिएको छ। अमेरिका र इजरायलले संयुक्त रूपमा इरानका रणनीतिक र सैन्य ठेगानाहरूमाथि कडा आक्रमण गरिरहेका छन्। 

परिस्थिति अत्यन्तै गम्भीर र अनिश्चित छ। यस्तो चरम युद्धको अवस्थामा पनि एउटा अनौठो र विरलै देखिने दृश्य वित्तीय बजारमा देखिएको छ। दुवै देशका शेयर बजारहरू अझै खुल्ला छन्। अचम्म लाग्दो कुरा त के छ भने, एकातिर मिसाइलहरू बर्सिरहेका छन् भने अर्कोतिर इजरायलको शेयर बजारले नयाँ ऐतिहासिक रेकर्डहरू बनाइरहेको छ। अर्कोतर्फ, इरानले आफ्नो बजारलाई पूर्ण रूपमा ढल्न नदिन कडा नियमहरू र नियन्त्रणको सहारा लिएको छ।

इजरायल: युद्धकाबीच रेकर्ड उन्मुख शेयर बजार

इजरायलको तेल अवीव स्टक एक्सचेन्ज (TASE) ले सन् २०२६ को यो युद्धकाबीच विश्वलाई नै चकित पारेको छ। युद्ध सुरु हुनुअघि इजरायलको मुख्य सूचक TA-35 करिब २२०० अंकको आसपास थियो। तर अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि निर्णायक आक्रमण सुरु गरेपछि यो बजारमा अकल्पनीय उछाल देखियो।अहिले TA-35 सूचक २५५० देखि २६०० अंकको ऐतिहासिक उचाइमा पुगेको छ। युद्धको समयमा बजार यसरी बढ्नुका पछाडि केही ठोस कारणहरू छन्।इजरायलका प्रमुख रक्षा कम्पनीहरू (जस्तै: एल्बिट सिस्टम्स, राफेल) का शेयरहरूमा वैदेशिक लगानीकर्ताहरूको आकर्षण ह्वात्तै बढेको छ। उनीहरूका अत्याधुनिक प्रविधिले युद्धमा देखाएको प्रभावकारिताले गर्दा भविष्यमा यी कम्पनीहरूको व्यापार विश्वव्यापी रूपमा बढ्ने विश्वासमा लगानी चुलिएको हो। अमेरिका प्रत्यक्ष रूपमा युद्धमा सामेल हुनुले इजरायली अर्थतन्त्र धराशायी हुँदैन भन्ने बलियो विश्वास लगानीकर्तामा छ। अमेरिकी डलरको प्रवाह र सैन्य सहायताले इजरायली बजारलाई एउटा 'सुरक्षित स्वर्ग' का रूपमा स्थापित गरिदिएको छ। इजरायली लगानीकर्ताहरू दशकौँदेखि तनावपूर्ण वातावरणमा लगानी गर्न अभ्यस्त छन्। उनीहरूले युद्धलाई अल्पकालीन अवरोध र दीर्घकालीन अवसरका रूपमा लिएका छन्।

इरान: सुरुवाती झट्का र बजार बचाउने संघर्ष

युद्धको घोषणा र पहिलो आक्रमण हुनासाथ तेहरान स्टक एक्सचेन्ज (TSE) मा हाहाकार मच्चिएको थियो।  तर अमेरिका र इजरायलको संयुक्त आक्रमणको खबरले पहिलो दिनमै लगानीकर्ताहरू शेयर बेचेर भाग्न खोज्दा बजारमा ठुलो पहिरो जाने संकेत देखिएको थियो। आक्रमणको पहिलो केही घण्टामै इरानी बजार ५ प्रतिशतभन्दा बढीले घट्ने संकेत देखिएको थियो। लगानीकर्ताहरूमा आफ्नो सम्पत्ति शून्य हुने डर व्याप्त थियो। इरानी रियालको मूल्य अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा तीव्र गतिले घट्न थालेपछि शेयर बजारमा 'प्यानिक सेलिङ' सुरु भयो। इरानी सरकार र त्यहाँको सेक्युरिटी एण्ड एक्सचेन्ज अर्गनाइजेसन (SEO) ले बजारलाई पूर्ण रूपमा ध्वस्त हुनबाट जोगाउन तत्काल एउटा कठोर नियम लागू गर्‍यो। युद्धको चरम अवस्थामा बजारमा हुने तीव्र उतारचढावलाई रोक्न इरानले शेयरको मूल्य घटबढ हुने सीमा (Price Fluctuation Limit) लाई घटाएर +/- १ प्रतिशतमा झारेको छ। यो नियम २०२६ को आक्रमण सुरु भएकै हप्तादेखि लागू गरिएको हो। यसको मुख्य उद्देश्य लगानीकर्ताहरूलाई एकै पटक ठुलो नोक्सानी हुनबाट जोगाउनु र बजारलाई "स्थिर" देखाउनु हो। यदि कुनै कम्पनीको वास्तविक मूल्य युद्धका कारण २० प्रतिशत घट्नुपर्ने छ भने पनि यो नियमका कारण दिनमा १ प्रतिशत मात्र घट्न पाउँछ। यसले गर्दा बजारमा कृत्रिम स्थिरता कायम भएको छ र मानिसहरूलाई शेयर बेचेर बाहिर निस्कन गाह्रो बनाइएको छ।

२०२६ को यो युद्धमा साइबर युद्ध  एउटा ठुलो हतियार बनेको छ। अमेरिका र इजरायलले इरानको सञ्चार पूर्वाधारमा आक्रमण गर्दा इरानभर इन्टरनेट सेवा नराम्ररी प्रभावित भएको छ। इन्टरनेटको सुस्तता र बारम्बारको अवरोधका कारण इरानको शेयर बजार 'डिजिटल' रूपमा पूर्ण क्षमतामा चल्न सकेको छैन। अनलाइन ट्रेडिङ गर्ने लगानीकर्ताहरूले आफ्नो अर्डर समयमा राख्न सकेका छैनन्। धेरैजसो कारोबारहरू ढिलाइ भएका छन्। यति धेरै अवरोधका बाबजुद पनि इरानले शेयर बजार बन्द गरेको छैन। यसको राजनीतिक सन्देश के हो भने "इरानको अर्थतन्त्र अझै जीवित छ र युद्धले यसलाई ठप्प पार्न सकेको छैन।" इन्टरनेट नभए पनि स्थानीय ब्रोकरहरू र केही आन्तरिक सरकारी नेटवर्कमार्फत कारोबारलाई निरन्तरता दिइएको छ।

लगानीकर्ताको मनोविज्ञान: रेकर्ड भर्सेज नियन्त्रण

इजरायली लगानीकर्ताहरू अहिले "विजयको आशा" मा लगानी गरिरहेका छन्। उनीहरूका लागि बजार बढ्नु भनेको युद्धमा आफ्नो पकड बलियो हुनुको प्रतीक बनेको छ। २५०० अंक नाघेको सूचकले इजरायली जनमानसमा एउटा मनोवैज्ञानिक जीतको आभास दिलाएको छ। यसको ठिक उल्टो, इरानी लगानीकर्ताहरू "बाध्यता र सुरक्षा" को बिचमा फसेका छन्। १ प्रतिशतको नियमले उनीहरूको ठुलो पूँजी डुब्न त दिएको छैन। तर उनीहरूले चाहेको बेला आफ्नो शेयर बेचेर नगद निकाल्न पनि सकेका छैनन्। इन्टरनेट अवरोधले गर्दा उनीहरू सूचनाको हकबाट समेत वञ्चित छन्। जसले गर्दा बजारमा एउटा अज्ञात डर सधैँ कायम छ।

अन्तमा सन् २०२६ को इरान-इजरायल युद्धले विश्व शेयर बजारको इतिहासमा एउटा नयाँ अध्याय थपेको छ। एउटै युद्धमा एउटा देश (इजरायल) को बजारले २५०० अंकको ऐतिहासिक रेकर्ड बनाउनु र अर्को देश (इरान) ले बजार जोगाउन १ प्रतिशतको साँघुरो घेराभित्र कारोबार गराउनुले वित्तीय बजारको भिन्न चरित्रलाई देखाउँछ।

इन्टरनेट अवरुद्ध हुँदा र मिसाइल आक्रमण जारी रहँदा पनि बजारहरू खुल्ला रहनुले यो प्रमाणित गर्छ कि आधुनिक युगमा युद्ध केवल सिमानामा मात्र होइन, स्टक एक्सचेन्जका स्क्रिनहरूमा पनि लडिन्छ। इजरायल आफ्नो आर्थिक श्रेष्ठता देखाउन रेकर्ड बनाउन उद्यत छ भने इरान आफ्नो अस्तित्व जोगाउन नियन्त्रित बजार चलाउन बाध्य छ। आगामी दिनमा युद्धको मोड कता जान्छ, त्यसले नै यी दुवै बजारको वास्तविक भविष्य तय गर्नेछ।