दक्षिण एसियाली क्षेत्रमा नगदरहित (क्यासलेस) अर्थतन्त्रको अभ्यासले नयाँ उचाइ लिइरहेको छ। प्रविधिको विकास र प्रयोगकर्ताको बढ्दो विश्वासका कारण कागजी नोटको सट्टा मोबाइलबाटै क्षणभरमै भुक्तानी गर्ने बानी आम नागरिकको दैनिकी बनेको छ। 

यसै क्रममा छिमेकी मुलुक भारतमा डिजिटल भुक्तानी प्रणाली युनिफाइड पेमेन्ट्स इन्टरफेस (युपीआई) ले गत जुलाई महिनामा अहिलेसम्मकै ठूलो कीर्तिमान कायम गरेको छ।

युपीआई खासमा के हो?

युनिफाइड पेमेन्ट्स इन्टरफेस अर्थात् युपीआई भनेको मोबाइलबाट सोझै एउटा बैंक खाताबाट अर्को बैंक खातामा तुरुन्तै पैसा पठाउन वा प्राप्त गर्न सकिने अत्याधुनिक रियल-टाइम भुक्तानी प्रणाली हो। यस प्रविधिमा भुक्तानी गर्नका लागि लामो बैंक खाता नम्बर, शाखा वा अन्य झन्झटिला विवरणहरू टाइप गरिरहनु पर्दैन। केवल मोबाइल नम्बर, क्युआर कोड वा एउटा साधारण भर्चुअल पहिचानका आधारमा चौबीसै घण्टा जुनसुकै समयमा पैसा रकमान्तर गर्न सकिन्छ। वालेटमा पहिले नै पैसा लोड गरेर राखिरहनुपर्ने बाध्यतालाई हटाउँदै सोझै बैंक खातामै रहेको रकम प्रयोग गर्न दिनु र विभिन्न बैंकहरूलाई एउटै मोबाइल एपभित्र जोडिदिनु नै युपीआईको सबैभन्दा ठूलो विशेषता हो।

भारतीय राष्ट्रिय भुक्तानी निगम (एनपिसिआई)ले सार्वजनिक गरेको पछिल्लो आँकडा अनुसार जुलाई महिनामा मात्रै युपीआई मार्फत दुई हजार तीन सय ६६ करोड पटक कारोबार भएको छ। यो सङ्ख्या अघिल्लो महिना जुनको तुलनामा चार दशमलव एक प्रतिशतले बढी हो। रकमका हिसाबले सो महिनामा कुल उनन्तिस लाख अठासी हजार करोड भारतीय रुपैयाँ बराबरको भुक्तानी सम्पन्न भएको छ, जुन अघिल्लो महिनाको तुलनामा तीन दशमलव तीन प्रतिशतको वृद्धि हो।

गत वर्षको सोही अवधिको तुलना गर्ने हो भने युपीआईको कारोबार परिमाणमा बाइस प्रतिशत र कुल रकममा उन्नाइस प्रतिशतको फराकिलो उछाल आएको छ। वित्तीय विश्लेषकहरूका अनुसार जुलाईमा कुनै विशेष चाडपर्व वा मौसमी खरिदबिक्री नभए तापनि यो तहको वृद्धि हुनुले डिजिटल भुक्तानी मानिसहरूको स्थायी जीवनशैली बनिसकेको पुष्टि गर्छ। विशेष गरी ठूला सहरमा मात्र सीमित नभई साना सहर र ग्रामीण भेगका बासिन्दाले साना किराना पसल, सवारी साधनको भाडा, बिजुली-पानीको महसुल तथा घरायसी रकमान्तरका लागि यसको प्रयोग व्यापक बनाएका छन्।

यद्यपि, अन्य विद्युतीय माध्यममा भने केही मिश्रित प्रभाव देखिएको छ। तत्काल पैसा पठाउने अन्तरबैंक सेवा (आइएमपिएस) को कारोबार रकम पाँच प्रतिशतले बढेर सात लाख १२ हजार करोड भारतीय रुपैयाँ पुगेको छ भने औंठाछापका आधारमा पैसा निकाल्न सकिने आधार प्रविधिमा तीन प्रतिशतको सुधार देखिएको छ। अर्कोतर्फ, राजमार्गका टोल प्लाजामा स्वचालित शुल्क काट्ने फास्ट्याग प्रणालीको कारोबार परिमाण भने चार प्रतिशतले घटेर चौध करोडमा सीमित भएको छ।

नेपालमा युपीआई जस्तै के छ?

नेपालमा भारतको युपीआईसँग ठ्याक्कै मेल खाने पूर्वाधार नेपाल क्लियरिङ हाउस (एनसिएचएल) को कनेक्ट आइपिएस र नेपालपे हो। भारतमा एनपिसिआईले युपीआई सञ्चालन गरेजस्तै नेपालमा नेपाल राष्ट्र बैंकको मार्गदर्शनमा एनसिएचएलले यो राष्ट्रिय भुक्तानी सञ्जाल चलाउँछ।

नेपालमा बैंकका मोबाइल बैंकिङ एपहरूबाट सोझै अर्को बैंकको खातामा पैसा पठाउने प्रणाली वा क्युआर स्क्यान गरेर सोझै बैंक खाताबाट पैसा काटिने सुविधा यसै पूर्वाधारमा आधारित छ। यसका साथै निजी क्षेत्रको फोनपे सञ्जालले बजारमा युपीआई जस्तै क्युआर भुक्तानीलाई घर-घर र पसल-पसलसम्म पुर्‍याउन ठूलो भूमिका खेलेको छ। भारतमा युपीआई, पेटीएम वा गुगल पे मार्फत जसरी सोझै बैंक खाताबाट पैसा काटिन्छ, नेपालमा पनि मोबाइल बैंकिङ र फोनपे/नेपालपे क्युआर मार्फत ठ्याक्कै त्यसरी नै बैंक खाताबाट रकम भुक्तानी हुने गर्छ।

नेपाली अर्थतन्त्रमा प्रविधिको पदचाप र विस्तार

नेपाल राष्ट्र बैंकको पछिल्लो वित्तीय तथ्यांकलाई विश्लेषण गर्दा नेपालमा पनि मासिक करिब दश खर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको विद्युतीय कारोबार हुने गरेको छ। हाल नेपालका ५० भन्दा बढी बैंक तथा वित्तीय संस्था, डिजिटल वालेट तथा सरकारी निकायहरू राष्ट्रिय भुक्तानी सञ्जालमा पूर्ण रूपमा आबद्ध भइसकेका छन्।

नेपालमा खुद्रा भुक्तानीका लागि क्युआर सञ्जालको विस्तार निकै आक्रामक देखिएको छ। हाल मुलुकभर १४ लाखभन्दा बढी व्यापारिक प्रतिष्ठान, साना तरकारी पसल, ट्याक्सी तथा फलफूल विक्रेताहरूसँग क्युआर कोड उपलब्ध छ। डेढ करोडभन्दा बढी मोबाइल बैंकिङ र विभिन्न वालेट प्रयोगकर्ताहरूले दैनिक रूपमा अर्बौं रुपैयाँ सोझै आफ्नो बैंक खाताबाट अर्काको खातामा पठाउने गरेका छन्।

यसका साथै, सरकारी राजस्व सङ्कलन, शेयर बजारको कारोबार (धितोपत्र खरिदबिक्रीको राफसाफ), सामाजिक सुरक्षा भत्ता वितरण तथा वैदेशिक रोजगारीबाट आउने विप्रेषण (रेमिट्यान्स) समेत अचेल अधिकांश विद्युतीय सञ्जालबाटै हुने गरेको छ। यसले सर्वसाधारणलाई बैंकको ढोकासम्म धाउने र लाइन बस्ने झन्झटबाट पूर्ण रूपमा मुक्ति दिएको छ।

अन्तरसीमा भुक्तानी र सम्भावना

नेपाल र भारतबीच भर्खरै सुरु भएको अन्तरसीमा भुक्तानी सम्झौताले दुवै देशका नागरिक र पर्यटन क्षेत्रका लागि नयाँ सम्भावनाको ढोका खोलेको छ। भारतबाट नेपाल आउने पर्यटकहरूले आफ्नो युपीआई समर्थित एप मार्फत नेपालका क्युआर कोडमा सोझै भुक्तानी गर्न सक्ने र नेपालीहरूले पनि भारत भ्रमण गर्दा आफ्नो मोबाइल बैंकिङ वा वालेटबाट भुक्तानी गर्न सक्ने व्यवस्थाले नोट सटहीको झन्झट अन्त्य गरिदिएको छ।

नगदरहित अर्थतन्त्र केवल सुविधा मात्र नभई पारदर्शी वित्तीय प्रणाली, औपचारिक अर्थतन्त्रको विस्तार र राजस्व चुहावट नियन्त्रणको बलियो आधार पनि हो। भारतको युपीआईले कायम गरेको नयाँ कीर्तिमान र नेपालमा कनेक्ट आइपिएस, नेपालपे तथा फोनपे जस्ता अन्तरबैंक भुक्तानी प्रणालीको निरन्तर विस्तारले सम्पूर्ण दक्षिण एसिया नै कागजी नोटबाट प्रविधियुक्त डिजिटल अर्थतन्त्रतर्फ तीव्र गतिमा अगाडि बढिरहेको स्पष्ट संकेत गर्छ।