सुवास निरौला
काठमाडौं उपत्यकाको भान्सामा दैनिक प्रयोग हुने गोलभेँडाको भाउ पछिल्लो एक सातायता अस्वाभाविक रूपमा उकालो लागेको छ। 

कालीमाटी फलफूल तथा तरकारी बजार विकास समितिको मूल्य र दैनिक आगमन तथ्यांक विश्लेषण गर्दा बजारमा आपूर्ति (आगमन) ह्वात्तै घट्नु र चाडपर्वका कारण माग उच्च रहनुले गोलभेँडाको भाउमा भारी उछाल आएको  छ। थोक बजारमै टनेलको सानो गोलभेँडाको मूल्य किलोकै १०४ रुपैयाँ पुग्दा खुद्रा उपभोक्ता भने प्रतिकिलो १५० रुपैयाँसम्म तिर्न बाध्य हुन थालेका छन्।

कहिले झरेको थियो र कहिलेदेखि उक्लिन थाल्यो ?

कालीमाटीको पछिल्लो मूल्य प्रवृत्ति (ट्रेन्ड चार्ट) हेर्दा असोजको तेस्रो सातासम्म गोलभेँडाको भाउ निकै सस्तो दरमा झरेको थियो:

• न्यूनतम विन्दु (असोज २१ देखि २४ गते) : असोज २१ देखि २३ गतेको अवधिमा टनेलको सानो गोलभेँडाको थोक मूल्य प्रतिकिलो ४० देखि ४२ रुपैयाँको न्यून विन्दुमा झरेको थियो। सोही अवधिमा सानो भारतीय र लोकल गोलभेँडा त अझ घटेर प्रतिकिलो ३५ देखि ३६ रुपैयाँ सम्ममा किनबेच भएको थियो। ठूलो गोलभेँडा पनि प्रतिकिलो ६५ रुपैयाँको हाराहारीमा स्थिर थियो।

• बढ्न सुरु भएको मिति (असोज २४/२५ गते) : असोज २४ गतेसम्म सस्तिएको गोलभेँडाको भाउ असोज २५ गतेदेखि एकाएक दैनिक रूपमा उक्लिन थाल्यो।

• ६ दिनदेखि लगातार दैनिक वृद्धि : असोज २५ गतेयता गोलभेँडाको भाउ लगातार ६ दिनदेखि दिनहुँ बढ्दो क्रममा छ। टनेल गोलभेँडा असोज २५ मा ५० रुपैयाँ हुँदै क्रमशः ६०, ७६, ८८, ९६, हिजो बिहीबार ७५ (केही उतारचढाव) र आज शुक्रबार सिधै १०४ रुपैयाँ पुगेको छ। त्यसैगरी, ३५ रुपैयाँमा झरेको सानो भारतीय र लोकल गोलभेँडा पनि उक्लिएर आज ८४ देखि ८५ रुपैयाँ पुगेको छ भने ठूलो गोलभेँडा ६५ बाट ७५ हुँदै आज ८५ रुपैयाँ पुगेको छ।

आगमन प्रवृत्तिले के देखाउँछ ? दैनिक आयात नै घटेको हो ?

मूल्य एकाएक आकासिनुको प्रमुख कारण कालीमाटीको दैनिक आगमन (Total Arrivals) चार्टले स्पष्ट पार्दछ। तथ्यांकअनुसार बजारमा गोलभेँडाको दैनिक आपूर्ति आधाभन्दा बढीले खुम्चिएको छ:

आपूर्तिमा ५० देखि ७० प्रतिशतको गिरावट :
वैशाख र जेठ महिनामा कालीमाटी बजारमा सानो गोलभेँडा मात्रै दैनिक ८० हजारदेखि १ लाख १० हजार किलो (८० देखि ११० टन) सम्म भित्रिने गरेको थियो। असार-साउनमा पनि दैनिक औसत ४० देखि ६० हजार किलो गोलभेँडा भित्रिरहेको थियो। तर, असोजको पछिल्लो साता आइपुग्दा यो परिमाण घटेर दैनिक २० हजारदेखि २५ हजार किलो को न्यून स्तरमा झरेको छ।

वर्षा, बाढी र अफ-सिजनको असर :
हालै परेको अविरल वर्षा, बाढी-पहिरोले उपत्यका वरिपरिका काभ्रे, धादिङ, मकवानपुर लगायतका जिल्लामा टनेल खेतीमा पुर्‍याएको क्षति र सडक अवरोधका कारण स्थानीय उत्पादन घटेको छ। अर्कोतर्फ, भारतबाट हुने नियमित आयातसमेत प्रभावित हुँदा बजारमा गोलभेँडाको चरम अभाव सिर्जना भएको हो। सामान्य अवस्थाको तुलनामा बजारमा आधाभन्दा कम गोलभेँडा आपूर्ति भएपछि मूल्य स्वतः दोब्बरभन्दा बढीले बढेको हो।

थोकको वर्गीकरण उपभोक्ताका लागि ‘कागलाई बेल’ : 

कालीमाटी थोक बजारमा गोलभेँडालाई गुणस्तर र स्रोतका आधारमा विभिन्न वर्ग (क्याटागोरी) मा विभाजन गरेर मूल्य निर्धारण गरिन्छ:

• टनेल सानो : रु. १०४ प्रतिकिलो

• ठूलो (नेपाली तथा भारतीय) : रु. ८५ प्रतिकिलो

• सानो भारतीय : रु. ८५ प्रतिकिलो

• सानो लोकल : रु. ८४ प्रतिकिलो

थोक बजारमा यसरी विभिन्न वर्गअनुसार मूल्य फरक-फरक भए पनि त्यसको लाभ भने आम खुद्रा उपभोक्ताले पाउँदैनन्। खुद्रा बजार (टोल-टोलका पसल) मा व्यापारीहरूले गोलभेँडाको कुनै गुणस्तरीय वर्गीकरण नगरी सबैभन्दा महँगो दरलाई आधार बनाएर मूल्य तय गर्ने गरेका छन्। थोक बजारबाट ८४ वा ८५ रुपैयाँमा किनिएको लोकल वा भारतीय गोलभेँडालाई समेत खुद्रा व्यापारीहरूले टनेलकै बराबर वा सोभन्दा बढी मूल्य जोडेर बिक्री गर्छन्। फलस्वरूप, उपभोक्ताले खुद्रा पसलमा पुग्दा जुनसुकै गोलभेँडा पनि प्रतिकिलो १३० देखि १५० रुपैयाँसम्म तिरेर खरिद गर्नुपर्ने बाध्यता छ। थोक बजारको सस्तो दरको फाइदा बीचका बिचौलिया र खुद्रा व्यापारीले मात्र लिने तर सर्वसाधारण उपभोक्ता भने सधैँ उच्चतम् मूल्यको मारमा पर्ने विकृति यसपटक पनि दोहोरिएको छ।

पछिल्लो ६ दिनको मूल्य र आगमन प्रवृत्तिले देखाउँछ कि स्थानीय उत्पादनमा आएको कमी र आयातमा परेको संकुचनले गर्दा गोलभेँडाको आपूर्ति मागको तुलनामा निकै कम भएको छ। चाडबाडको समयमा उपभोग उच्च हुने तर आपूर्ति आधाभन्दा बढीले घट्दा मूल्य अझै केही दिन चर्को रहने संकेत देखिन्छ। यस्तो अवस्थामा थोक बजारको दररेट र खुद्रा बजारबीचको अस्वाभाविक मूल्य अन्तरलाई नियन्त्रण गर्न प्रभावकारी बजार अनुगमनको खाँचो देखिएको छ।