शेयर बजारमा सफल हुन के चाहिन्छ ? राम्रो कम्पनी छनोट गर्ने क्षमता, वित्तीय विवरणको विश्लेषण, बजारको प्रवृत्ति बुझ्ने सीप, जोखिम व्यवस्थापन कि सही समयमा सही निर्णय गर्ने कला ? 

लगानीकर्ताले सामान्यतया यी पक्षलाई सफलताको आधार मान्छन्। तर पछिल्ला वैज्ञानिक अनुसन्धानले सफल लगानीका लागि अर्को एउटा सामान्य तर प्रायः बेवास्ता गरिने पक्ष पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन सक्ने देखाएका छन्– पर्याप्त र गुणस्तरीय निद्रा।

राति अबेरसम्म शेयर बजारको विश्लेषण गर्ने, विदेशी बजारको उतारचढाव हेर्ने, सामाजिक सञ्जालमा लगानीसम्बन्धी सूचना खोज्ने र भोलिपल्ट बिहानै कारोबारमा सहभागी हुने लगानीकर्ताले आफ्नो निद्राको अवस्थाबारे कति विचार गरेका छन् ?

दिनभरि बजारमा सक्रिय रहने लगानीकर्ताले राति पर्याप्त निद्रा नपाएमा भोलिपल्ट सूचना विश्लेषण गर्ने, जोखिम मूल्यांकन गर्ने र सही निर्णय लिने क्षमतामा असर पर्न सक्छ। अझ रोचक कुरा, पछिल्ला अनुसन्धानले निद्राको अवरोधले खुद्रा लगानीकर्ताको कारोबारबाट प्राप्त हुने प्रतिफल र वित्तीय सूचनाको विश्लेषण गर्ने क्षमतासमेत प्रभावित पार्न सक्ने देखाएका छन्।

यसको अर्थ थोरै सुत्ने मानिस शेयर बजारमा सफल हुनै सक्दैनन् भन्ने होइन। तर निद्राको कमीलाई बेवास्ता गरेर लगानीको सफलता खोज्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।

यो विषय अहिले व्यवहारिक वित्त (Behavioural Finance) र लगानीकर्ताको मनोविज्ञानमा नयाँ अनुसन्धानको महत्वपूर्ण क्षेत्र बनेको छ।

 सन् २०२६ को पछिल्लो अनुसन्धान : कम निद्राले खुद्रा लगानीकर्ताको प्रतिफल घटाउन सक्छ

यो विषयमा पछिल्लो समय आएको महत्वपूर्ण अनुसन्धान अमेरिकाको नेसनल ब्युरो अफ इकोनोमिक रिसर्च (NBER) को हो।

ही सिओ हान, डेभिड हिर्शलाइफर, जिन्फेई शेङ र झेङ सुनले तयार गरेको Sleep Disruption and Retail Investor Trading शीर्षकको अनुसन्धान फेब्रुअरी २०२५ मा Working Paper का रूपमा सार्वजनिक भएको थियो। यसको पछिल्लो संशोधित संस्करण अक्टोबर २०२६ मा प्रकाशित भएको छ।

अनुसन्धानकर्ताहरूले भौगोलिक क्षेत्र, मौसमअनुसार सूर्यास्त हुने समय र डेलाइट सेभिङ टाइम (DST) का कारण निद्राको समय तथा नियमिततामा आउने परिवर्तनलाई आधार बनाएर खुद्रा लगानीकर्ताको कारोबार विश्लेषण गरेका थिए।

यस अध्ययनका प्रमुख निष्कर्ष निकै रोचक छन्।

- सूर्यास्त ढिलो हुने स्थानका खुद्रा लगानीकर्ताले आफ्नो कारोबारबाट प्राप्त गर्ने असामान्य प्रतिफल तुलनात्मक रूपमा कम भएको देखियो।

- कम्पनीको आम्दानीसम्बन्धी महत्वपूर्ण सूचना सार्वजनिक हुँदा लगानीकर्ताले दिने तत्काल प्रतिक्रिया कमजोर देखियो।

- कम्पनीको आम्दानी अपेक्षाभन्दा राम्रो वा नराम्रो आएको अवस्थामा लगानीकर्ताले त्यसलाई सही रूपमा मूल्यमा समायोजन गर्न नसक्ने प्रवृत्ति देखियो।

- निद्रासँग सम्बन्धित अवरोधको प्रभाव विशेषगरी कम्पनीको आम्दानीसम्बन्धी सूचना सार्वजनिक भएका शेयरमा गरिएको कारोबारमा बढी देखियो।

अनुसन्धानकर्ताको निष्कर्षमा निद्रासँग सम्बन्धित वातावरणीय परिवर्तनले लगानीकर्ताको ध्यान र सूचना प्रशोधन गर्ने क्षमतामा असर पार्न सक्छ। त्यसको प्रभाव कारोबारको नतिजामा पनि देखिन्छ।

अनुसन्धानले प्रत्येक लगानीकर्तालाई राति कति घण्टा सुतेको भनेर प्रत्यक्ष नापेको थिएन। सूर्यास्त र समय परिवर्तनलाई निद्रामा अवरोध तथा मानसिक सजगतामा परिवर्तन आउने सम्भावित आधारका रूपमा प्रयोग गरिएको थियो।

तर यसको आर्थिक सन्देश महत्वपूर्ण छ– लगानीकर्ताले बजारसम्बन्धी सूचना कति छिटो र सही रूपमा बुझ्छ भन्ने कुरा पनि कारोबारको प्रतिफलसँग जोडिन सक्छ।

सन् २०२६ को अर्को नयाँ अध्ययन : निद्रा नपुगेका मानिसले आर्थिक निर्णय गर्दा बढी जोखिम लिन सक्छन्

जुन ९, २०२६ मा Management Science जर्नलमा पाउल जी. फ्रिडको Insufficient Sleep and Intraday Financial Decision Making शीर्षकको अनुसन्धान प्रकाशित भयो।

यो पछिल्ला अनुसन्धानमध्ये विशेष महत्वको छ। किनभने यसले निद्रा र वित्तीय निर्णयबीचको सम्बन्धलाई वास्तविक ऋण आवेदन तथा भुक्तानीसम्बन्धी तथ्यांकका आधारमा अध्ययन गरेको छ।

अनुसन्धानमा अनलाइन ऋण बजारका सूक्ष्म तथ्यांक प्रयोग गरिएको थियो। निद्राको समय प्रभावित हुने भौगोलिक तथा समयसम्बन्धी परिस्थितिलाई आधार बनाएर ऋण लिने व्यक्तिको व्यवहार र त्यसपछिको भुक्तानी जोखिम अध्ययन गरिएको थियो।

अनुसन्धानले अपर्याप्त निद्राले ऋण भुक्तानीमा चुक्ने सम्भावना अर्थात् Default Risk बढाउन सक्ने देखाएको छ। बिहानको समयमा ऋण आवेदन दिने व्यक्तिमा निद्राको कमीको प्रभाव अझ बढी देखिएको थियो।

अर्को रोचक निष्कर्ष के थियो भने पर्याप्त निद्रा नपुगेका व्यक्तिले ऋण लिने निर्णय गर्दा थप जानकारी खोज्ने र गहिरो विचार गर्नेभन्दा तत्काल उपलब्ध संकेतका आधारमा निर्णय गर्ने प्रवृत्ति देखाए।

यसलाई अनुसन्धानकर्ताले Heuristic Thinking अर्थात् विस्तृत विश्लेषणभन्दा सामान्य संकेत र सहज अनुमानका आधारमा निर्णय गर्ने प्रवृत्तिसँग जोडेका छन्।

यस अध्ययनले प्रत्यक्ष शेयर कारोबारको प्रतिफल मापन गरेको होइन। तर ऋण, जोखिम र वित्तीय निर्णय गर्ने व्यवहारमा निद्राको प्रभाव देखाएको छ।

शेयर बजारमा पनि यो निष्कर्षको व्यावहारिक महत्व छ। कुनै कम्पनीको वित्तीय विवरण राम्रोसँग नपढी, बजारको हल्ला वा अरूको सल्लाहका आधारमा शेयर किन्ने निर्णय गर्नु यस्तै हतारोपूर्ण निर्णयको एउटा उदाहरण हुन सक्छ।

थकित अवस्थामा शेयर कारोबार गर्दा मूल्यांकनमा गल्ती : सन् २०२५ को प्रयोगात्मक अनुसन्धान

सन् २०२५ मार्च १४ मा क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयको Experimental Economics जर्नलमा डेभिड एल. डिकिन्सन, अनानिश चौधरी र रायन ग्रीनअवे–म्याकग्रेभीको Trading while sleepy? Circadian mismatch and mispricing in a global experimental asset market शीर्षकको अनुसन्धान प्रकाशित भयो।

यो अध्ययन विशेष रोचक छ, किनभने यसमा वास्तविक जीवनमा विश्वका विभिन्न समयक्षेत्रमा कारोबार गर्ने मानिसको अवस्थालाई प्रयोगात्मक बजारमार्फत परीक्षण गरिएको थियो।

अनुसन्धानकर्ताले न्युजिल्यान्ड र अमेरिकाका सहभागीलाई अनलाइन सम्पत्ति बजारको प्रयोगमा सहभागी गराएका थिए। दुवै देशका सहभागीले आफ्नो स्थानीय समयअनुसार फरक समयमा कारोबार गरेका थिए।

 अनुसन्धानमा देखिएका प्रमुख निष्कर्ष यस्ता थिए।

- आफ्नो जैविक निद्रा चक्रसँग नमिल्ने समयमा कारोबार गर्ने सहभागीले तुलनात्मक रूपमा बढी जोखिमपूर्ण रणनीति अपनाए।

- उनीहरूले बजारको अन्तिम चरणसम्म बढी जोखिमपूर्ण शेयर राखिरहने प्रवृत्ति देखाए।

- शेयरको उचित मूल्यांकन गर्न कठिनाइ भयो र गलत मूल्य निर्धारण अर्थात् Mispricing बढी देखियो।

- यस्तो अवस्थामा कारोबार गर्ने सहभागीले तुलनात्मक रूपमा कम आम्दानी गरे।

- थकान र सजगताको असमानता बढी भएको समूहमा बजारको मूल्य बुलबुला लामो समय टिक्ने र शेयर कारोबारको मात्रा बढ्ने सम्भावना देखियो।

यसले विश्व बजारमा एउटै समयमा कारोबार गरिरहेका सबै लगानीकर्ताको मानसिक सजगता समान हुँदैन भन्ने देखाएको छ।

उदाहरणका लागि न्युजिल्यान्डमा बिहानको समयमा सक्रिय र अमेरिकामा रातिको समयमा कारोबार गरिरहेका व्यक्तिबीच निर्णय क्षमतामा अन्तर हुन सक्छ।

यो अध्ययन प्रयोगात्मक बजारमा गरिएको हो, वास्तविक शेयर बजारको दीर्घकालीन प्रतिफलको प्रत्यक्ष मापन होइन। तर निद्रा चक्र र कारोबारको समयले जोखिमपूर्ण निर्णयमा प्रभाव पार्न सक्ने कुरा यसले देखाएको छ।

 निद्राको कमीले कम्पनीको राम्रो समाचारसमेत बुझ्न नसक्ने बनाउँछ : सन् २०२४ को अनुसन्धान

सन् २०२४ जुलाई ११ मा Management Science जर्नलमा विलियम बज्ली, क्यारिना कुकुलिजा र केभिन पिसिओट्टाको Sleep Disruptions and Information Processing in Financial Markets शीर्षकको अनुसन्धान प्रकाशित भयो।

यसले व्यावसायिक र गैरव्यावसायिक लगानीकर्ताले कम्पनीको आम्दानीसम्बन्धी सूचना कति प्रभावकारी रूपमा विश्लेषण गर्छन् भन्ने अध्ययन गरेको थियो।

अनुसन्धानमा वसन्त ऋतुमा डेलाइट सेभिङ टाइम लागू हुँदा एक घण्टा निद्रा प्रभावित हुने अवस्थालाई आधार बनाइएको थियो।

अध्ययनले गैरव्यावसायिक विश्लेषकको पूर्वानुमान गर्ने शुद्धता यस्तो समय परिवर्तनपछि उल्लेखनीय रूपमा घटेको देखायो। व्यावसायिक विश्लेषकमा पनि कम अनुभव र कम दक्षता भएका व्यक्तिहरू बढी प्रभावित भए।

यसको अर्थ बजारमा वर्षौँको अनुभव भएका सबै लगानीकर्ता निद्राको अभावबाट प्रभावित हुँदैनन् भन्ने होइन। बरु अनुभव र दक्षताले निद्रासँग सम्बन्धित केही कमजोरी कम गर्न सहयोग गर्न सक्छ भन्ने संकेत हो।

यो अध्ययनको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष कम्पनीको वित्तीय विवरण र शेयर मूल्यबीचको सम्बन्ध हो।

मानौँ, कुनै कम्पनीले बजारले अपेक्षा गरेभन्दा राम्रो नाफा सार्वजनिक गर्‍यो। यस्तो अवस्थामा शेयरको मूल्यमा सकारात्मक प्रतिक्रिया आउनुपर्ने हुन्छ। तर लगानीकर्ताले उक्त सूचना सही रूपमा विश्लेषण गर्न सकेनन् भने शेयरको मूल्यमा तत्काल अपेक्षित परिवर्तन नआउन सक्छ।

अनुसन्धानले निद्रामा अवरोधपछि कम अनुभवी विश्लेषकमा यस्तो सूचना प्रशोधन गर्ने क्षमता बढी प्रभावित भएको देखाएको छ।

यसले शेयर बजारमा कम्पनीको वित्तीय विवरण पढ्नु र त्यसलाई सही अर्थमा बुझ्नु फरक कुरा हुन् भन्ने देखाउँछ।

निद्राको कमीले बजारमा गलत मूल्य निर्धारणको जोखिम बढाउँछ

अर्को अध्ययन Let me sleep on it: Sleep and investor reactions to earnings surprises ले निद्रा र कम्पनीको आम्दानीसम्बन्धी अप्रत्याशित समाचारप्रति लगानीकर्ताको प्रतिक्रियाबीचको सम्बन्ध अध्ययन गरेको छ। यो अनुसन्धान The European Journal of Finance मा प्रकाशित भएको हो।

यसले डेलाइट सेभिङ टाइमका कारण निद्रामा अवरोध आएको समयलाई आधार बनाएर कम्पनीको आम्दानीसम्बन्धी अप्रत्याशित समाचारप्रति शेयर बजारको प्रतिक्रिया अध्ययन गरेको थियो।

 यसमा देखिएको एउटा महत्वपूर्ण निष्कर्ष यस्तो थियो– निद्रामा अवरोध भएका दिनमा लगानीकर्ताले कम्पनीको आम्दानीसम्बन्धी सकारात्मक वा नकारात्मक समाचारलाई तत्काल पर्याप्त रूपमा मूल्यमा समेट्न सकेनन्।

पछि निद्राको नियमितता पुनःस्थापित भएपछि उक्त सूचनाप्रति बजारको प्रतिक्रिया थप विकसित भएको देखियो। यसलाई वित्तीय भाषामा Underreaction भनिन्छ। अर्थात् उपलब्ध सूचनाले माग गर्ने स्तरको प्रतिक्रिया बजारबाट तत्काल नआउनु।

यसको अर्थ निद्राको कमीले बजारमा सबै लगानीकर्तालाई समान रूपमा प्रभावित गर्छ भन्ने होइन। तर निद्रा र सूचनाको प्रशोधन क्षमताबीचको सम्बन्धले बजारको मूल्य निर्धारणमा समेत प्रभाव पार्न सक्छ।

निद्राको कमीले जोखिम लिने प्रवृत्ति किन परिवर्तन गर्छ ?

निद्रा र लगानीको सम्बन्ध बुझ्न मानव मस्तिष्कले निर्णय कसरी गर्छ भन्ने पनि बुझ्न आवश्यक हुन्छ।

निद्राको कमीले ध्यान, स्मरणशक्ति, भावनात्मक यन्त्रण र जटिल सूचना विश्लेषण गर्ने क्षमतामा असर पार्न सक्छ।

सन् २०२५ जुन १६ मा Behavioral Sciences जर्नलमा प्रकाशित फेलिक्स अग्यापोङ–ओपोकु, नाडिन अग्यापोङ–ओपोकु र बेलिन्डा अग्यापोङको समीक्षा अध्ययनले निद्राको कमी र जोखिमपूर्ण निर्णय गर्ने व्यवहारसम्बन्धी २५ वटा अनुसन्धान तथा २,२७६ सहभागीको प्रमाण समीक्षा गरेको थियो।

यसले निद्राको अभावले निर्णय क्षमतामा असर पार्न सक्ने र धेरै अध्ययनमा जोखिमपूर्ण निर्णय गर्ने प्रवृत्ति बढेको देखाएको छ।

 तर सबै मानिसमा एउटै परिणाम देखिएको थिएन। लिङ्ग, नाफा वा घाटाको अवस्था, निद्रा नपुगेको अवधि र अन्य परिस्थितिले जोखिम लिने व्यवहार फरक पार्न सक्ने अनुसन्धानको निष्कर्ष थियो।