खल्तीमा छैन क्यास— देउसीरे !
क्युआरमै आउँछ आश— देउसीरे !”
तिहारको यमपञ्चक सुरु भएसँगै टोलटोलमा गुञ्जिने परम्परागत देउसी-भैलोको लयमा यस वर्ष शब्द मात्र होइन, दक्षिणा थाप्ने शैली नै फेरिएको छ। कुनै समय तामाको थाली वा बाँसको नाङ्लोमा चामल, सेलरोटी, फूलको माला र सय/पचासका नयाँ सुकिला नोट राखेर देउसे टोलीलाई बिदाइ गरिन्थ्यो। तर, यसपालि घरआँगनमा देउसी-भैलो खेल्न पुग्ने युवा क्लब, विद्यार्थी समूह र बालकालिकाहरूको हातमा मादल र खैँजडीसँगै एउटा नयाँ उपकरण अनिवार्य जस्तै बनेको छ— विभिन्न बैंक र डिजिटल वालेटका ‘क्युआर (QR) कोड स्ट्यान्ड’। घरबेटीले दक्षिणा दिन खुद्रा पैसा खोज्दै गर्दा देउसे टोलीका युवाहरू सहजै भन्छन्, “अंकल, क्यास छैन भने नो टेन्सन, यहाँ क्युआर छ, स्क्यान गरिदिनुस् न !”
खुद्रा पैसा खोज्ने झन्झटबाट मुक्ति
सहरी क्षेत्रमा मात्र होइन, विस्तारै ग्रामीण भेगमा समेत नगदविहीन (क्यासलेस) कारोबार जीवनशैली बनिसकेको छ। सर्वसाधारणले दैनिक तरकारी किन्नदेखि किराना पसलसम्म मोबाइलबाटै भुक्तानी गर्ने बानी परिसकेको अवस्थामा चाडपर्वमा पनि यसको प्रत्यक्ष प्रभाव देखिएको हो।
काठमाडौँको शंखमूलमा देउसी-भैलोको तयारी गरिरहेको एक स्थानीय युवा क्लबका अध्यक्ष भन्छन्, “पहिले-पहिले देउसी खेल्न जाँदा धेरैजसो घरबेटीले 'खुद्रा पैसा नै छैन, बैंकबाट नोट साट्न पाइएन' भनेर थोरै पैसा दिन्थे वा अप्ठ्यारो मान्थे। अहिले हामीले क्लबकै बैंक खाता जोडिएको क्युआर कोड ल्यामिनेसन गरेर बोक्ने छौँ। घरबेटीलाई पनि सजिलो, हामीलाई पनि झन्झटमुक्त।” उनका अनुसार डिजिटल दक्षिणाले देउसी-भैलोको रकम संकलनमा पारदर्शिता समेत ल्याएको छ। “पहिले नगद संकलन गर्दा हराउने, च्यातिएको नोट पर्ने वा हिसाबकिताबमा शंका हुने डर हुन्थ्यो। अहिले सिधै संस्थाको खातामा रकम जम्मा हुन्छ र मोबाइलमै म्यासेज आइहाल्छ,” उनले थपे।
सात समुद्रपारिबाट देउसीको दक्षिणा र आशिष
क्युआर कोड र डिजिटल वालेटको उपस्थितिले देउसी-भैलोलाई भौगोलिक सीमापारि समेत पुर्याइदिएको छ। धेरैजसो समूहहरूले देउसी खेल्दा टिकटक वा फेसबुकमा ‘लाइभ’ बस्ने र स्क्रिनमै क्युआर कोड राख्ने नयाँ अभ्यास सुरु गरेका छन्। यसले गर्दा अस्ट्रेलिया, अमेरिका, युरोप वा खाडी मुलुकमा रहेका आफन्त र साथीभाइले समेत घरको आँगनमा भइरहेको देउसी हेर्दै विदेशबाटै सिधै क्युआर स्क्यान गरेर डिजिटल दक्षिणा पठाइरहेका छन्। विदेशमा रहेका नेपालीहरूका लागि यो आफ्नो गाउँघरको तिहारसँग भावनात्मक रूपमा जोडिने नयाँ डिजिटल सेतु बनेको छ।
के भन्छ फिनटेक तथ्यांक ?
नेपाल राष्ट्र बैंकको पछिल्लो वित्तीय विवरण अनुसार नेपालमा क्युआर कोडमार्फत हुने कारोबार ऐतिहासिक रूपमा बढेको छ। हाल मासिक रूपमा ७ करोडभन्दा बढी पटक क्युआर स्क्यान हुँदा १ खर्ब ६४ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी को भुक्तानी हुने गरेको छ। फिनटेक एलायन्स नेपालका अनुसार तिहार र भाइटीकाको अवधिमा व्यक्तिगत रकम स्थानान्तरण (P2P Transfer) र क्युआर भुक्तानीमा सामान्य दिनको तुलनामा २५ देखि ३० प्रतिशतसम्मको उछाल आउने गर्छ। डिजिटल वालेट कम्पनीहरू (ईसेवा, खल्ती, फोनपे आदि) ले पनि तिहार लक्षित क्यासब्याक, डिजिटल दक्षिणा कन्टेस्ट र देउसी-भैलो अफर सार्वजनिक गरेर यो प्रवृत्तिलाई थप प्रोत्साहन गरिरहेका छन्।
परम्परामाथि प्रविधिको मिठास कि विकृति ?
देउसी-भैलोमा क्युआर कोडको प्रयोगलाई लिएर समाजका ज्येष्ठ नागरिकहरूमा भने मिश्रित प्रतिक्रिया देखिन्छ। काठमाडौँ डिल्लीबजारका ७२ वर्षीय तीर्थराज न्यौपाने भन्छन्, “हाम्रो पालामा नाङ्लोमा चामलको चोखो पिठो, सुपारी र फूल राखेर टीका लगाइदिँदै दक्षिणा दिने चलन थियो। हातैले दक्षिणा दिँदा आत्मीयता झल्किन्थ्यो। मोबाइलबाट पैसा पठाउँदा त्यो पूजा र परम्पराको भाव अलिकति हराए जस्तो लाग्छ।”
तर, उनी प्रविधिका कारण नयाँ पुस्ता देउसी-भैलोप्रति आकर्षित हुनु र आर्थिक हिनामिना रोकिनुलाई भने सकारात्मक मान्छन्।
संस्कृतिविद्हरूका अनुसार चाडपर्वहरू समय र प्रविधिसँगै रूपान्तरण हुँदै जानु स्वाभाविक हो। देउसी-भैलोको मूल मर्म भनेको आपसी सद्भाव, नाचगान, बलिराजाको सम्झना र घरघरमा दिइने कल्याणकारी ‘आशिष’ हो। दक्षिणा दिने माध्यम नगदबाट क्युआर कोडमा रूपान्तरण भए पनि यसले तिहारको सांस्कृतिक उमङ्ग र भाइचाराको सम्बन्धलाई आधुनिक युगमा अझ जीवन्त नै राखेको देखिन्छ।
