बेलायतमा जंगबहादुरले तत्कालीन महारानी भिक्टोरियासँग भेट गरे। त्यहाँको संसद्, सैनिक संरचना, उद्योग र प्रशासनिक व्यवस्था अवलोकन गरे। फ्रान्समा पनि तत्कालीन राष्ट्रपति लुई नेपोलियनसँग भेटवार्ता भएको ऐतिहासिक विवरण पाइन्छ।
राणा शासनदेखि प्रजातन्त्रसम्म : विदेश भ्रमणको स्वरूपमा परिवर्तन
जंगबहादुरपछि पनि राणा शासकहरूको विदेश सम्बन्ध विस्तार हुँदै गयो। विसं १९६५ मा चन्द्रशमशेर बेलायत पुगेका थिए। त्यसबेला प्रधानमन्त्रीहरूको विदेश भ्रमण आजको जस्तो नियमित अभ्यास थिएन। राज्यसत्ता सीमित शासक परिवारमा केन्द्रित थियो। विदेश भ्रमणमा राजनीतिक सम्बन्ध, शासकहरूको व्यक्तिगत प्रतिष्ठा र ब्रिटिस साम्राज्यसँगको सम्बन्ध प्रमुख हुन्थ्यो।
२००७ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि विदेश भ्रमणको उद्देश्य विस्तार भयो। भारतसँगको सम्बन्ध, अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता, विकास सहायता, संयुक्त राष्ट्रसंघ र क्षेत्रीय कूटनीति नेपाली प्रधानमन्त्रीका विदेश यात्राका प्रमुख विषय बन्न थाले।
आधुनिक कालमा सबैभन्दा लामो भारत भ्रमण : केपी ओलीको छ दिने यात्रा
आधुनिक नेपाली प्रधानमन्त्रीहरूको भारत भ्रमण तुलना गर्दा केपी शर्मा ओलीको २०७२ फागुन ७ देखि १२ गतेसम्मको यात्रा विशेष उल्लेखनीय छ।
संविधान जारी भएपछि उत्पन्न राजनीतिक तनाव र नाकाबन्दीको पृष्ठभूमिमा ओली प्रधानमन्त्री बनेका थिए। प्रधानमन्त्री बनेपछि पहिलो विदेश भ्रमणका लागि उनले भारत रोजे।
फागुन ७ देखि १२ गतेसम्मको यो छ दिने भ्रमणमा उनी नयाँदिल्लीमा मात्र सीमित भएनन्। उत्तराखण्डको देहरादुन, गुजरातको भुज र महाराष्ट्रको मुम्बईसमेत पुगे। टिहरी जलविद्युत् आयोजनाको अवलोकन पनि भ्रमणको महत्त्वपूर्ण हिस्सा थियो।
यसले प्रधानमन्त्रीको विदेश भ्रमण केवल राष्ट्रप्रमुखसँगको भेटघाटमा सीमित नराखी विकास आयोजना, ऊर्जा र औद्योगिक क्षेत्रको अध्ययनसँग पनि जोड्न सकिने देखाएको थियो।
केपी शर्मा ओलीको विदेश भ्रमणको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष चीनसँगको सम्बन्ध हो। २०७२ सालमा पहिलोपटक प्रधानमन्त्री हुँदा भारत भ्रमणबाट विदेश यात्रा सुरु गरेका ओलीले २०७४ मा दोस्रो कार्यकाल सम्हालेपछि पनि भारतको राजकीय भ्रमण गरे। तर २०८१ सालमा पुनः प्रधानमन्त्री बनेपछि पहिलो विदेश भ्रमणका लागि चीन रोजे।
यसले नेपालको विदेश नीतिमा भारत र चीनसँगको सम्बन्धलाई सन्तुलित राख्ने प्रयास र प्रधानमन्त्रीको भ्रमण गन्तव्यले दिने राजनीतिक सन्देशलाई उजागर गर्छ।
त्यसैले विदेश भ्रमणको अवधि मात्र होइन, कुन देशलाई पहिलो गन्तव्य बनाइयो भन्ने विषय पनि नेपालको कूटनीतिक इतिहासमा महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
पाँचपटक भारत जाने प्रधानमन्त्री : शेरबहादुर देउवा
भारतसँग नेपालको भौगोलिक, आर्थिक र राजनीतिक सम्बन्धका कारण नेपाली प्रधानमन्त्रीहरूको विदेश भ्रमणमा भारतको स्थान विशेष छ।
प्रधानमन्त्रीका रूपमा सबैभन्दा धेरैपटक भारत भ्रमण गर्ने नेतामध्ये शेरबहादुर देउवा अग्रस्थानमा छन्। उनले प्रधानमन्त्री भएका विभिन्न कार्यकालमा पाँचपटक भारत भ्रमण गरेका छन्।
उनका भ्रमणहरू यस प्रकार छन् :
भ्रमणको समय अवधि
२०५२ माघ २८–फागुन ५ ७ दिन
२०५८ चैत ७–१२ ६ दिन
२०६१ भदौ २३–२७ ५ दिन
२०७४ भदौ ७–११ ५ दिन
२०७८ चैत १८–२० ३ दिन
जम्मा २६ दिन
देउवाको भ्रमणको अर्को विशेषता भारतको राजधानी दिल्लीबाहिरका क्षेत्रको भ्रमण पनि हो। २०७४ सालको भ्रमणमा उनले तेलङ्गाना, आन्ध्र प्रदेश र बिहारको भ्रमण गरेका थिए।
यसले नेपाल–भारत सम्बन्ध केवल राजनीतिक नेतृत्वको भेटघाटमा सीमित नभई व्यापार, कृषि, ऊर्जा, पूर्वाधार र प्रादेशिक सहकार्यसँग पनि जोडिनुपर्ने आवश्यकतालाई देखाउँछ।
प्रचण्डको चारपटक भारत भ्रमण र ओलीको चीन यात्राको सन्देश
पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ले प्रधानमन्त्रीका रूपमा चारपटक भारत भ्रमण गरेका छन्। उनका भारत भ्रमणमध्ये केही द्विपक्षीय सम्बन्धका लागि थिए भने केही बहुपक्षीय सम्मेलनमा सहभागिताका लागि भएका थिए।
२०७३ सालमा प्रधानमन्त्री बनेपछि उनले पहिलो विदेश भ्रमणका रूपमा भारत रोजेका थिए। त्यसै वर्ष ब्रिक्स–बिमस्टेक सम्मेलनमा भाग लिन गोवा पनि पुगे। २०८० सालमा पनि उनले भारत भ्रमण गरेका थिए।
बालेन्द्र शाहको २५ घण्टे भ्रमण : आधुनिक इतिहासकै छोटो द्विपक्षीय यात्रा ?
अब सबैभन्दा चासोको विषय प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको विदेश भ्रमण हो। प्रधानमन्त्री बनेपछि बालेन शाहले पहिलो विदेश भ्रमणका रूपमा संयुक्त राष्ट्रसंघको ८१औँ महासभामा सहभागी हुन अमेरिकाको न्युयोर्क यात्रा गरेका थिए। उनी सन् २०२६ सेप्टेम्बर २२ मा अमेरिका प्रस्थान गरेका थिए। सेप्टेम्बर २४ मा महासभालाई सम्बोधन गर्ने र संयुक्त राष्ट्रसंघका महासचिव एन्टोनियो गुटेरेससँग भेट गर्ने कार्यक्रम थियो। सेप्टेम्बर २६ मा स्वदेश फर्कने कार्यतालिका सार्वजनिक भएको थियो। तर प्रधानमन्त्रीको पहिलो औपचारिक द्विपक्षीय विदेश भ्रमण भने भारत हुने भएको छ।
प्रधानमन्त्री शाहको भारत भ्रमण मंसिर ६ र ७ गतेका लागि तय गर्ने तयारी भएको छ। प्रधानमन्त्रीकै आग्रहमा तीन दिनको प्रस्तावित भ्रमणलाई केही घण्टा सीमित गरिएको समाचारमा उल्लेख छ।
उपलब्ध कार्यतालिकाअनुसार उनी दिल्लीमा बढीमा २५ घण्टा रहनेछन्, न्युयोर्कमा भने करिब ३७ घण्टा बिताएका थिए।
भारतले प्रधानमन्त्री शाहलाई दिल्लीबाहिरका बेंगलुरु वा अहमदाबाद लैजाने प्रस्ताव गरेको तर शाहले दिल्ली बाहिर नजाने र मुख्य भेटवार्तापछि फर्कने चाहना राखेको बताइएको छ।
भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीसँग करिब आधा घण्टा एकान्त वार्ता र त्यसपछि प्रतिनिधिमण्डलस्तरीय छलफल गर्ने तयारी छ।
यस हिसाबले बालेनको दिल्ली भ्रमण नेपाली प्रधानमन्त्रीले गरेको सबैभन्दा छोटो औपचारिक द्विपक्षीय भ्रमण हुने देखिन्छ।