यसको सबैभन्दा ठूलो उदाहरण ताइवान सेमिकन्डक्टर म्यानुफ्याक्चरिङ कम्पनी हो। टीएसएमसी संसारकै सबैभन्दा ठूलो र उन्नत सेमिकन्डक्टर निर्माण कम्पनी मानिन्छ। एनभिडिया, एप्पल, एएमडी, क्वालकम लगायतका विश्वका अग्रणी कम्पनीहरू आफ्ना अत्याधुनिक चिप निर्माणका लागि टीएसएमसी माथि निर्भर छन् ।
एआईको विश्वव्यापी दौड सुरु भएपछि चिपको माग विस्फोटक रूपमा बढेको छ । च्याटजीपीटी जस्ता एआई प्रणाली, विशाल डेटा सेन्टर र क्लाउड कम्प्युटिङका लागि शक्तिशाली प्रोसेसर आवश्यक पर्छ । तीमध्ये अधिकांश चिप ताइवानमै उत्पादन हुने भएकाले लगानीकर्ताहरूले ताइवानको भविष्यलाई अत्यन्त बलियो देख्न थालेका छन् ।
यही कारणले ताइवानको शेयर बजारले पछिल्ला वर्षहरूमा उल्लेखनीय वृद्धि देखाएको छ । धेरै अन्तर्राष्ट्रिय लगानीकर्ताहरूले एआई र सेमिकन्डक्टर उद्योगको दीर्घकालीन सम्भावनामा विश्वास गर्दै ताइवानतर्फ पूँजी प्रवाह गरेका छन् । ताइवानको अर्थतन्त्रको आकार भारतको तुलनामा धेरै सानो भए पनि प्रविधि क्षेत्रमा यसको रणनीतिक महत्व अत्यन्त ठूलो छ ।
भारतको शेयर बजार विशाल जनसंख्या, बैंकिङ, वित्त, उपभोग, पूर्वाधार र सेवा क्षेत्रको आधारमा बढिरहेको छ। तर ताइवानको वृद्धि मुख्यतः उच्च प्रविधि, सेमिकन्डक्टर र एआई आपूर्ति श्रृंखलाको केन्द्र बन्नुका कारण भएको हो। त्यसैले जनसंख्या सानो भए पनि पूँजी बजारमा ताइवानले असाधारण प्रदर्शन गर्न सकेको छ ।
नेपालले यसबाट के सिक्न सक्छ ?
ताइवानको सफलताले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ:
देशको विकास केवल जनसंख्याको आकारले निर्धारण गर्दैन। सही क्षेत्रमा विशेषज्ञता विकास गर्न सकियो भने सानो देशले पनि विश्व अर्थतन्त्रमा ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ ।
ताइवानले प्राकृतिक स्रोतमा होइन, शिक्षा, अनुसन्धान, प्रविधि, उद्योग नीति र मानव पूँजीमा लगानी गर्यो। परिणामस्वरूप आज संसारका ठूला प्रविधि कम्पनीहरू ताइवानमाथि निर्भर छन् ।
नेपालका लागि पनि पाठ स्पष्ट छ कि हामीसँग समुद्र छैन, ठूलो उद्योग आधार छैन, तर जलविद्युत्, सूचना प्रविधि, पर्यटन, कृषि प्रशोधन र डिजिटल सेवामा विशेष क्षमता विकास गर्न सकिन्छ। यदि राज्यले दीर्घकालीन नीति, स्थिर वातावरण, लगानीमैत्री कानुन र गुणस्तरीय शिक्षा प्रणाली निर्माण गर्न सकेमा नेपालले पनि आफ्नो कुनै विशेष क्षेत्रमा क्षेत्रीय नेतृत्व स्थापित गर्न सक्छ ।
ताइवानको उदाहरणले देखाउँछ कि देश ठूलो भएर मात्र धनी हुँदैन, सही क्षेत्रमा विश्वस्तरीय क्षमता विकास गर्न सकियो भने सानो देशले पनि विश्व अर्थतन्त्रमा ठूलो स्थान बनाउन सक्छ । एआई र सेमिकन्डक्टर क्रान्तिले ताइवानलाई जहाँ पुर्याएको छ, त्यसले भविष्यको अर्थतन्त्र ज्ञान, प्रविधि र नवप्रवर्तनले निर्धारण गर्ने स्पष्ट संकेत दिएको छ ।
नयाँ सरकारसँगै नेपालको अर्थतन्त्र पनि द्रुत गतिमा समृद्धिको मार्गमा जान सम्भव छ तर त्यसको निम्ति निजी क्षेत्र र विशेष गरेर ७८ लाख लगानीकर्ताको लगानी रहेको पुँजीबजारलाई सक्रिय र सकारात्मक बनाउन सरकारले महत्वपूर्ण भूमिका निभाउनुपर्नेछ ।
(लेखक रास्वपा केन्द्रीय सदस्य हुन्।)
