सुवास निरौला 
नेपाली शेयर बजारमा संस्थागत लगानीकर्ताको मेरुदण्ड मानिने म्युचुअल फण्डहरूको लगानी प्रवृत्ति पछिल्लो समय निकै फेरिएको देखिएको छ। 

परम्परागत रूपमा सुरक्षित र स्थिर मानिने 'ब्लु चिप' (वाणिज्य बैंक र बिमा) कम्पनीहरूमा ठूलो हिस्सा ओगटे पनि फण्डहरूले पछिल्लो समय लाभांश नदिने तर बजारमा मूल्य उतारचढाव भइरहने हाइड्रोपावर कम्पनीहरूमा पनि करोडौँको लगानी थुपारेका छन्। जेठ २०८२/८३ सम्मको विस्तृत डेटा विश्लेषण गर्दा म्युचुअल फण्डहरूले लगानीको प्रतिफल (Dividend Yield) भन्दा पनि बजारको मूल्य वृद्धिबाट हुने नाफा (Capital Gain) अर्थात् 'स्पेकुलेसन' लाई प्राथमिकता दिएको प्रस्ट देखिन्छ।

बैंकिङ क्षेत्रमा दबदबा: सुरक्षाको खोजी कि बाध्यता ?
म्युचुअल फण्डहरूको पोर्टफोलियोमा अझै पनि वाणिज्य बैंकहरूको बाहुल्यता छ। यसको मुख्य कारण बजारमा यी कम्पनीहरूको शेयर संख्या धेरै हुनु र सजिलै खरिद-बिक्री गर्न सकिनु (Liquidity) हो। तथ्याङ्क अनुसार:

• प्राइम कमर्सियल बैंक: ४६ लाख ७८ हजार ५३८ कित्ता

• सानिमा बैंक: ४२ लाख ३६ हजार १०० कित्ता

• ग्लोबल आइएमई बैंक: ४० लाख ३६ हजार ८८० कित्ता

• एनएमबी बैंक: ३९ लाख ८७ हजार ४०८ कित्ता

यी शीर्ष कम्पनीहरूमा म्युचुअल फण्डको लगानी अर्बौँमा छ। यद्यपि, एनएमबी र प्राइम जस्ता बैंकहरूले विगतका वर्षमा शून्य वा निकै कम लाभांश दिँदा पनि फण्डहरूले यति ठूलो परिमाणमा शेयर होल्ड गरिरहनुले उनीहरू 'भ्याल्यू इन्भेस्टिङ' भन्दा पनि बजार बढ्दा शेयर बेचेर निस्कने दाउमा रहेको सङ्केत गर्छ।

हाइड्रोपावरमा आकर्षण: जोखिमपूर्ण प्रतिफलको आशा
म्युचुअल फण्डहरूले दोस्रो ठूलो हिस्सा हाइड्रोपावर क्षेत्रमा लगानी गरेका छन्। तर, रोचक कुरा के छ भने, फण्डहरूले होल्ड गरेका अधिकांश हाइड्रो कम्पनीको लाभांश इतिहास निकै कमजोर वा शून्य छ।

• सानिमा मिडल तमोर: १२ लाख ३७ हजार ५९७ कित्ता (लाभांश: ०%)

• अप्पर सोलु हाइड्रो: ५ लाख ८३ हजार ८२८ कित्ता (लाभांश: ०%)

• सुपर मादी: ६ लाख ८३ हजार ४० कित्ता (लाभांश: २ देखि ५%)

• अपि पावर: २७ लाख ५० हजार ४७१ कित्ता (लाभांश: ५% को हाराहारी)

लाभांश नदिने कम्पनीमा यति ठूलो कित्ता होल्ड गर्नुको एउटै उद्देश्य बजारमा आउने उछाल (Volatility) को फाइदा उठाएर शेयरको मूल्य बढेका बेला बिक्री गर्नु नै हो। यसले म्युचुअल फण्डहरू दीर्घकालीन लगानीकर्ताभन्दा पनि अल्पकालीन 'ट्रेडर' को रूपमा प्रस्तुत भइरहेको आरोपलाई बल पुऱ्याएको छ।

लाभांशभन्दा स्पेकुलेसन (स्पेकुलेटिभ ट्रेडिङ) मा केन्द्रित फण्डहरू: डेटाले के भन्छ?
म्युचुअल फण्डहरूले आफ्ना इकाईधनी (Unit Holders) हरूलाई बैंकको ब्याजदर भन्दा पनि कम प्रतिफल दिइरहेको गुनासो व्यापक छ। उपलब्ध डेटा विश्लेषण गर्दा यो आरोप प्रमाणित हुने केही ठोस आधारहरू भेटिन्छन्:

हाई डिभिडेन्ड स्टकलाई वेवास्ता: बजारमा सबैभन्दा उच्च लाभांश दिने कम्पनीमा म्युचुअल फण्डको लगानी सबैभन्दा न्यून देखिन्छ। उदाहरणका लागि, युनिलिभर नेपालले आर्थिक वर्ष ८१/८२ मा १८४२% र अघिल्लो वर्ष १७१४% लाभांश दियो। तर, सबै म्युचुअल फण्डहरू मिलेर यसको मात्र ७,७४२ कित्ता शेयर होल्ड गरेका छन्। जबकि, कुनै पनि लाभांश नदिएको प्रभु बैंकमा उनीहरूको १७ लाख ७३ हजार ४५ कित्ता शेयर छ।

शून्य लाभांशमा करोडौँको लगानी: नेपाल बैंक लिमिटेडको लाभांश पछिल्लो ३ वर्षदेखि शून्य छ, तर फण्डहरूले ११ लाख ४३ हजार ६७९ कित्ता शेयर होल्ड गरेका छन्। त्यस्तै, सानिमा मिडल तमोर र अप्पर तामाकोशी जस्ता कम्पनीमा पनि फण्डहरूको ठूलो हिस्सा छ। जसले लगानीकर्ताको झोली रित्तो बनाएका छन्।

स्पेकुलेटिभ मुभ: फण्ड म्यानेजरहरूले सानो पूँजी भएका कम्पनीहरूमा शेयर कर्नरिङ गर्ने वा बजारको मनोविज्ञान बुझेर मूल्य बढाउन मद्दत गर्ने कम्पनीहरूमा लाभांशको मतलब नगरी लगानी गर्ने गरेको डेटाले देखाउँछ। लाभांश न्यून भएका हाइड्रो र फाइनान्स कम्पनीहरूमा फण्डको उपस्थितिले उनीहरू सुरक्षित प्रतिफल (Dividend Yield) भन्दा पनि बजारको उतारचढाव (Speculation) बाट नाफा कमाउन लागिपरेको पुष्टि हुन्छ।

क्षेत्रगत होल्डिङको अवस्था: कहाँ छ बढी लगानी ?

• बिमा क्षेत्र: नेशनल लाइफ (३२ लाख १९ हजार कित्ता) र नेपाल लाइफ (२१ लाख ८१ हजार कित्ता) मा राम्रो होल्डिङ छ। यहाँ फण्डहरूले केही हदसम्म लाभांश र सुरक्षा दुवै हेरेको देखिन्छ।

• उत्पादनमूलक: शिवम सिमेन्ट्समा २८ लाख ३८ हजार कित्ता होल्डिङ छ, तर यसको लाभांश पनि १५% बाट घटेर १२.५% मा झरेको छ।

• लघुवित्त: छिमेक लघुवित्तमा १९ लाख ६ हजार कित्ता लगानी छ। यस क्षेत्रमा भने फण्डहरूले लाभांशको सम्भावनालाई पनि ध्यान दिएको देखिन्छ।

म्युचुअल फण्डहरूको प्राथमिक जिम्मेवारी साना लगानीकर्ताको पूँजीलाई सुरक्षित गरी न्यायोचित प्रतिफल दिनु हो। तर, उपलब्ध डेटाले फण्ड म्यानेजरहरू बढी जोखिमपूर्ण र स्पेकुलेटिभ क्षेत्रमा केन्द्रित भएको देखाउँछ। लाभांश दिने 'भ्याल्यू' कम्पनीहरूमा न्यून लगानी र शून्य लाभांश भएका कम्पनीहरूमा लाखौँ कित्ताको स्वामित्वले म्युचुअल फण्डको आधारभूत सिद्धान्तमाथि नै प्रश्न उठाएको छ। यदि फण्डहरूले आफ्नो रणनीतिमा सुधार नगर्ने हो भने आगामी दिनमा इकाईधनीहरूले अपेक्षित प्रतिफल पाउन अझै कठिन हुने देखिन्छ।