चालु आर्थिक वर्षको पहिलो महिनामै नेपालको पर्यटन तथा भ्रमण क्षेत्रको बाह्य कारोबारमा उल्लेखनीय अन्तर देखिएको छ। विदेशी पर्यटकबाट नेपालले गर्ने आम्दानी सामान्य रूपमा बढेको भए पनि नेपाली नागरिकले विदेश भ्रमण तथा अध्ययनका क्रममा गर्ने खर्चमा ठूलो गिरावट आएको छ। 

नेपाल राष्ट्र बैंकले सार्वजनिक गरेको चालु आर्थिक वर्षको पहिलो महिनाको बाह्य क्षेत्रसम्बन्धी तथ्याङ्कले यस्तो तस्वीर देखाएको हो।

राष्ट्र बैंकका अनुसार साउनमा नेपालको भ्रमण आय ५ अर्ब ४४ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। गत आर्थिक वर्षको सोही महिनामा यस्तो आय ५ अर्ब ४१ करोड रुपैयाँ थियो। यस आधारमा एक वर्षमा भ्रमण आय करिब ०.४ प्रतिशतले बढेको हो।

पर्यटकबाट हुने आम्दानीमा ठूलो वृद्धि नभए पनि विदेशी मुद्रा आर्जन गर्ने सेवा क्षेत्रका रूपमा पर्यटनले आफ्नो योगदान कायम राखेको देखिन्छ। साउन सामान्यतः नेपालको मुख्य पर्यटकीय सिजन सुरु हुनुअघिको समय भएकाले आगामी महिनामा पर्यटक आगमन बढेसँगै भ्रमण आयमा पनि सुधार आउने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।

तर, नेपालबाट बाहिरिने भ्रमण खर्चको तस्वीर भने यसपटक फरक देखिएको छ। साउनमा नेपाली नागरिकले विदेश भ्रमणका क्रममा १५ अर्ब ९२ करोड रुपैयाँ खर्च गरेका छन्। गत आर्थिक वर्षको सोही महिनामा यस्तो खर्च २१ अर्ब ७० करोड रुपैयाँ थियो। अर्थात् एक वर्षमा विदेश भ्रमण खर्च २६.६ प्रतिशतले घटेको छ।

विदेश भ्रमण खर्चमा आएको गिरावटले नेपालको बाह्य क्षेत्रमा पर्ने दबाबसमेत केही कम गरेको छ। विशेषगरी भ्रमणका नाममा ठूलो परिमाणमा विदेशी मुद्रा बाहिरिने गरेको अवस्थामा खर्च घट्नुले विदेशी मुद्रा बहिर्गमन नियन्त्रणमा सहयोग पुगेको देखिन्छ।

विदेश भ्रमण खर्चको ठूलो हिस्सा भने शिक्षामा जाने गरेको छ। साउनमा मात्रै नेपालीले विदेशमा अध्ययनका लागि १० अर्ब ८० करोड रुपैयाँ खर्च गरेका छन्। गत आर्थिक वर्षको सोही अवधिमा शिक्षातर्फको भ्रमण खर्च १४ अर्ब ३१ करोड रुपैयाँ थियो।

यसरी हेर्दा एक वर्षमा विदेश अध्ययनका लागि बाहिरिने रकम पनि उल्लेखनीय रूपमा घटेको छ। समग्र भ्रमण खर्चमा आएको गिरावटको ठूलो हिस्सा शिक्षासम्बन्धी खर्च घट्नुबाट आएको देखिन्छ। विदेश अध्ययनका लागि जाने विद्यार्थीको संख्या, गन्तव्य मुलुकका नीति तथा भिसा व्यवस्था र विद्यार्थीले विदेश लैजाने खर्चको संरचनामा आएको परिवर्तनलगायतका कारणले यस्तो गिरावट आएको हुन सक्ने भए पनि त्यसको कारण राष्ट्र बैंकको तथ्याङ्कले मात्र स्पष्ट गर्दैन।

नेपालका लागि चुनौती भने अझै बाँकी छ। विदेशी पर्यटकबाट साउनमा ५ अर्ब ४४ करोड रुपैयाँ मात्र आम्दानी हुँदा नेपाली नागरिकले विदेश भ्रमणमा १५ अर्ब ९२ करोड रुपैयाँ खर्च गरेका छन्। अर्थात् नेपालीले विदेश भ्रमणमा खर्च गरेको रकम विदेशी पर्यटकबाट प्राप्त भ्रमण आयभन्दा झन्डै तीन गुणा बढी छ।

यही कारण नेपालको सेवा खाता अझै घाटामा छ। समीक्षा अवधिमा खुद सेवा आय १० अर्ब ८२ करोड रुपैयाँले घाटामा रहेको राष्ट्र बैंकको तथ्याङ्कले देखाउँछ। यद्यपि गत आर्थिक वर्षको सोही अवधिमा यस्तो घाटा १३ अर्ब २४ करोड रुपैयाँ थियो। यस आधारमा सेवा खाताको घाटा केही कम भएको छ।

सेवा खाताको घाटा घट्नुमा विदेश भ्रमणमा नेपालीले गर्ने खर्चमा आएको कमीले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको देखिन्छ। तर, भ्रमण आय र भ्रमण खर्चबीचको ठूलो अन्तरले नेपालको पर्यटन क्षेत्रबाट विदेशी मुद्रा आर्जन गर्ने क्षमता र नेपालीको विदेशमुखी खर्चबीचको असन्तुलन अझै कायम रहेको संकेत गर्छ।

नेपालका लागि अबको चुनौती विदेशी पर्यटकको संख्या मात्र बढाउनु होइन, उनीहरूले नेपालमा गर्ने खर्च र बसाइको अवधि बढाउनु पनि हो। पर्यटकको आगमन बढे पनि उनीहरूबाट सिर्जना हुने वास्तविक विदेशी मुद्रा आम्दानी अपेक्षाकृत कम रह्यो भने पर्यटन क्षेत्रको बाह्य क्षेत्रमाथिको योगदान सीमित नै रहनेछ।

अर्कोतर्फ, विदेश अध्ययनका नाममा बाहिरिने ठूलो रकमलाई केवल खर्च घटाउने दृष्टिले मात्र हेर्नु पनि पर्याप्त हुँदैन। उच्च शिक्षाका लागि विदेश जाने नेपाली विद्यार्थीको संख्या, उनीहरूले अध्ययनपछि नेपालमा फर्केर गर्ने योगदान र मुलुकभित्र गुणस्तरीय उच्च शिक्षाको उपलब्धतालाई समेत यस बहससँग जोड्नुपर्ने हुन्छ।

साउनको तथ्याङ्कले एउटा महत्वपूर्ण विरोधाभास भने स्पष्ट गरेको छ—नेपालमा विदेशी पर्यटकबाट आउने आम्दानी सामान्य गतिमा बढिरहेको छ, तर नेपालीको विदेश भ्रमणमा जाने रकम अझै त्यसको तुलनामा निकै ठूलो छ। आगामी पर्यटकीय सिजनमा भ्रमण आय कति बढ्छ र विदेश जाने खर्चको वर्तमान गिरावट कति टिकाउ हुन्छ भन्ने विषयले नेपालको सेवा खाता र बाह्य क्षेत्रको आगामी तस्वीर निर्धारण गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ।