खाना पकाउने ग्यासको अभावले उपभोक्तालाई हैरान बनाइरहेका बेला नेपाली भान्सामा अर्को विकल्पको खोजी तीव्र भएको देखिएको छ। एलपीजी ग्यासको आपूर्ति संकट, बाढी–पहिरोका कारण सडक सञ्जालमा आएको अवरोध र लगातारको वर्षाको जोखिमबीच इन्डक्सन, इन्फ्रारेड चुल्हो र राइस कुकरजस्ता विद्युतीय उपकरणको आयात उल्लेख्य बढेको देखिएको हो।

भन्सार विभागको चालू आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को पहिलो दुई महिनाको वैदेशिक व्यापार तथ्यांकअनुसार साउन र भदौमा मात्रै नेपालमा १९ हजार ५०८ थान इन्डक्सन चुल्हो आयात भएको छ। यी चुल्होको कुल आयात मूल्य ४ करोड ३७ लाख ८० हजार ४७६ रुपैयाँ रहेको छ।

इन्डक्सन मात्रै होइन, इन्फ्रारेड चुल्होको आयात पनि ठूलो परिमाणमा बढेको छ। दुई महिनामा ४१ हजार २२९ थान इन्फ्रारेड चुल्हो नेपाल भित्रिएको छ। यसको कुल मूल्य ८ करोड ७५ लाख ३७ हजार ३८७ रुपैयाँ रहेको छ।

राइस कुकरको आयात संख्या भने यी दुवैभन्दा धेरै छ। समीक्षा अवधिमा ७३ हजार ६२ थान राइस कुकर नेपाल भित्रिएका छन्। यसका लागि मात्रै ११ करोड ९० लाख ८७ हजार २०३ रुपैयाँ बराबरको रकम बाहिरिएको छ।

यसै अवधिमा अन्य किसिमका १८२ थान विद्युतीय चुल्हो समेत आयात भएका छन्, जसको मूल्य १ लाख ९२ हजार रुपैयाँ रहेको छ।

यसरी इन्डक्सन, इन्फ्रारेड, राइस कुकर र अन्य विद्युतीय चुल्हो गरी यी चार समूहमा मात्रै साउन र भदौमा २५ करोड ५ लाख ९७ हजार रुपैयाँभन्दा बढी रकम बराबरका उपकरण नेपाल भित्रिएका छन्।

यो आयातको पृष्ठभूमि भने सामान्य बजार विस्तार मात्रै होइन। पछिल्ला महिनामा मुलुकले भोगिरहेको एलपीजी ग्यास आपूर्ति संकटले पनि उपभोक्तालाई वैकल्पिक साधनतर्फ धकेलेको देखिन्छ।

नेपालमा एलपीजी ग्यासको अभाव गत वर्षदेखि नै देखिन थालेको थियो। आपूर्ति संकट चर्किएपछि नेपाल आयल निगमले केही समयका लागि १४.२ किलोको सिलिन्डरको सट्टा आधा अर्थात् ७.१ किलो ग्यास वितरण गर्ने व्यवस्था गरेको थियो। पछि साउन १ गतेदेखि पुनः पूर्ण तौलको सिलिन्डर बिक्री खुला गरियो। तर त्यसपछि लामो समयदेखि बजारमा थन्किएका खाली सिलिन्डर एकैपटक रिफिलका लागि आउँदा आपूर्ति व्यवस्थामा थप दबाब परेको विवरण सार्वजनिक भएको छ।

त्यसमाथि भदौमा आएको भोटेकोशी र त्रिशूली नदीको बाढी तथा त्यसपछि पृथ्वी राजमार्गको कृष्णभीर क्षेत्रमा सडक कटान र पहिरोले काठमाडौं उपत्यकाको ग्यास आपूर्ति प्रणालीमा थप धक्का पुर्‍यायो। पृथ्वी राजमार्ग काठमाडौं उपत्यकामा ग्याससहित अत्यावश्यक सामान भित्र्याउने प्रमुख मार्ग भएकाले सडक अवरुद्ध हुँदा ग्यासका बुलेट तथा भरिएका सिलिन्डरको ढुवानी प्रभावित भएको थियो।

पृथ्वी राजमार्ग अवरुद्ध भएपछि तराईका मकवानपुर, बारा, पर्सा, चितवन तथा नवलपरासीलगायतका जिल्लामा रिफिल गरिएका सिलिन्डर वैकल्पिक मार्ग हुँदै काठमाडौं ल्याउने प्रयास गरिएको थियो। तर वैकल्पिक सडकको क्षमता सीमित हुँदा ठूलो परिमाणमा ग्यास ढुवानी गर्न कठिन भएको व्यवसायीहरूले बताएका थिए। त्यसक्रममा ढुवानी खर्चसमेत बढेको थियो।

अहिले फेरि वर्षा सक्रिय भएको छ। नेपाल मौसम विज्ञान विभागले शुक्रबार काठमाडौंसहित देशका धेरै क्षेत्रमा वर्षाको सम्भावना देखाएको छ र काठमाडौंका लागि ८० प्रतिशत वर्षाको सम्भावना उल्लेख गरेको छ। विभागको बुलेटिनमा पनि वर्षासँगै पहिरो तथा स्थानीय क्षेत्रमा उच्च बहावको जोखिमबारे निगरानी भइरहेको देखिन्छ।

शुक्रबारको वर्षाले काठमाडौं जोड्ने सडक सञ्जालमा समेत पुनः समस्या ल्याएको छ। पृथ्वी राजमार्ग, बीपी राजमार्ग र कान्ति लोकपथका विभिन्न खण्डमा पहिरोका कारण यातायात अवरुद्ध भएको र हेटौंडा–नौबिसे–काठमाडौं जोड्ने त्रिभुवन राजपथ भने अत्यावश्यक आपूर्तिका लागि एकतर्फी सञ्चालनमा रहेको जानकारी सार्वजनिक भएको छ। ठूला मालवाहक सवारीका लागि अन्य वैकल्पिक सडकको क्षमता पनि सीमित छ।

यस्तो अवस्थामा काठमाडौंमा एलपीजी ग्यास पुर्‍याउने आपूर्ति शृंखला सडकको अवस्थामै निर्भर हुन पुगेको छ। ग्यास आयात नै रोकिएको भन्दा पनि आयातित ग्यास काठमाडौंसम्म ल्याउने ढुवानी प्रणालीमा अवरोध देखिएको अधिकारीहरूको भनाइ छ। सामान्य अवस्थामा काठमाडौं उपत्यकामा दैनिक करिब ३५ हजारदेखि ४० हजार सिलिन्डर ग्यासको माग हुने गरेको र सडक अवरोधले आपूर्ति प्रभावित भएको समाचारहरूमा उल्लेख छ।

यही कारण पछिल्लो समय उपभोक्ताको भान्सामा ग्याससँगै विद्युतीय चुल्हो राख्ने प्रवृत्ति बढेको देखिन्छ। ग्यास पाइने अवस्था अनिश्चित भएपछि कतिपय उपभोक्ताले तत्कालको विकल्पका रूपमा इन्डक्सन वा इन्फ्रारेड चुल्हो खरिद गर्न थालेका छन्। केही घरपरिवारले ग्यास र विद्युतीय चुल्हो दुवैलाई वैकल्पिक रूपमा प्रयोग गरिरहेको अनुभवसमेत सार्वजनिक भएको छ।

यसको प्रभाव बजारमा मात्र होइन, आयात तथ्यांकमा समेत देखिएको छ। दुई महिनामै १९ हजारभन्दा बढी इन्डक्सन र ४१ हजारभन्दा बढी इन्फ्रारेड चुल्हो नेपाल भित्रिनुले ग्यास आपूर्ति संकटका बीच विद्युतीय खाना पकाउने उपकरणको माग र बजार गतिविधि बढेको संकेत गर्छ।

तर यी तथ्यांकका आधारमा मात्रै नेपालमा एलपीजी ग्यासको प्रयोग घटिसकेको निष्कर्ष निकाल्न भने मिल्दैन। विद्युतीय चुल्होको आयात बढ्नुमा ग्यास अभावसँगै उपभोक्ताको आय, उपकरणको मूल्य, विद्युत् आपूर्ति, सहरी जीवनशैली र दीर्घकालीन रूपमा विद्युतीय खाना पकाउने प्रविधितर्फ बढेको रुचिजस्ता अन्य कारण पनि हुन सक्छन्।

अहिलेको परिस्थितिले भने एउटा कुरा स्पष्ट पारेको छ—काठमाडौंको भान्सामा ग्यासको विकल्प खोज्ने दबाब बढेको छ। सडक अवरोध, बाढी–पहिरो र वर्षाका कारण ग्यास आपूर्ति कहिले सहज हुन्छ भन्ने अनिश्चितता कायम रहँदा इन्डक्सन, इन्फ्रारेड र राइस कुकरजस्ता विद्युतीय उपकरण उपभोक्ताका लागि तत्कालीन वैकल्पिक साधनका रूपमा बजारमा थप महत्त्वपूर्ण बन्दै गएका छन्।

र दुई महिनाको भन्सार तथ्यांकले यही बदलिँदो उपभोक्ता व्यवहारको एउटा ठोस तस्वीर प्रस्तुत गरेको छ—२५ करोड रुपैयाँभन्दा बढीका विद्युतीय भान्साका उपकरण दुई महिनामै नेपाल भित्रिएका छन्।