काठमाडौँ उपत्यकाको पूर्वी छेउ, काभ्रेको एउटा भिरालो बस्ती। ४४ वर्षीया निरुको आँखाअगाडि अहिले आफ्नै पसिनाले ठड्याएको सानो ओत छ। तर, यो ओत कुनै सामान्य पर्खाल र छानो मात्र होइन, यो त जीवनभर भोक, त्रास र अभावसँग गरिएको लामो सम्झौताको जीवित स्मारक हो।

निरुले आफ्नो जीवनको अधिकांश हिस्सा आवासको चरम अनिश्चितता र असुरक्षामा बिताइन्। काठमाडौँका साँघुरा भाडाका कोठा र धुलाम्मे कारखानाका क्वार्टरहरूमा बस्दाका दिनहरू सम्झिँदै उनी भन्छिन्, “महिनाको १५ गते पुगेपछि नै मेरो मनमा ढ्याङ्ग्रो ठोक्न थाल्थ्यो— यसपालिको भाडा कसरी तिर्ने होला?” दैनिक ज्यालादारीमा काम गर्ने उनका लागि मौसम बिग्रँदा वा काम नपाउँदा चुलोसँगै बासको ठेगान हुन्नथ्यो। “काम हुँदाका दिन पनि मनभरि निरन्तर एउटै छटपटी र चिन्ता हुन्थ्यो,” उनी विगत सम्झिन्छिन्।

काभ्रेको त्यो जमिनको सानो टुक्रा किन्न र ओत लाग्ने ठाउँ बनाउन निरुले जे त्यागिन्, त्यो कुनै तथ्याङ्कले सजिलै नाप्न सक्दैन। मासु-भातको स्वाद बिर्सिएर उनले महिनौँसम्म जङ्गली सागपातसँगै चाउचाउ उमालेर छाक टारिन्। “मासु खानुको साटो म साग र चाउचाउ पकाएर खान्थेँ, र त्यही छाक काटेर बचाएको पैसाले यो जमिन किन्न पुग्ने बचत गरेँ,” निरुको यो भनाइले पेटको गाँस काटेर ओत जोहो गर्नुपर्ने नेपाली श्रमिक वर्गको निर्मम यथार्थ बोल्छ।

काभ्रेबाट केही पर, अर्को पहाडी कान्लामा २६ वर्षीया कुसुमको संसार पनि घर र विपद्कै वरिपरि घुमिरहेको छ। गाईवस्तु बाँध्ने सानो कटेरो नजिकै डोरीमा कपडा सुकाउँदै गरेकी कुसुम आफ्नो भर्खरै बनेको घरको भान्सामा चियाको सरसामान मिलाउँदै गर्दा विगत एक दशकका घाउहरू सम्झिन्छिन्।

पछिल्लो १० वर्षमा आवासको सुरक्षा के हो भन्ने कुरा कुसुमले विपद्को भयानक त्रासबाट सिकिन्। सन् २०१५ को विनाशकारी गोरखा भूकम्पको कम्पन, अनि सन् २०२४ मा उर्लिएको भीषण बाढी र पहिरोको वितण्डा—यी दुवै विपत्ति कुसुमका आँखाअगाडि बास खोस्न आएका थिए। अहिले पति र सानो छोरासँग नयाँ घरमा बस्दै गर्दा उनी घरको अर्थ निकै मार्मिक ढङ्गले खुलाउँछिन्: “मुटुको धड्कनले जसरी मानिसलाई जीवित राख्छ, घरले त्यसरी नै मानिसको जीवन रक्षा गर्छ। एउटा घरको वास्तविक अर्थ यही हो।” कुसुमको विचारमा घर केवल सुत्ने ठाउँ होइन, यो त प्राण धान्ने कवच हो। तर, जब त्यो कवच नै विपद्, महँगी र गरिबीको जोखिममा पर्छ, तब जीवन आफैँ धरापमा पर्छ।

विश्वव्यापी अनुसन्धानको ऐनामा निरु र कुसुम

निरुले चाउचाउको भरमा छाक काटेर जोडेको ओत होस् या कुसुमले भूकम्प र बाढीपहिरोका भग्नावशेषबीच खोजेको सुरक्षा—यी कुनै व्यक्तिगत नियति मात्र होइनन्। यो त आवासको विश्वव्यापी संकटले सिर्जना गरेको एउटा गम्भीर मानवीय यथार्थ हो।

विश्वप्रसिद्ध संस्था ह्याबिटाट फर ह्युमानिटी इन्टरनेसनलले हालै सार्वजनिक गरेको बृहत् विश्वव्यापी अनुसन्धान प्रतिवेदन ‘होम एट ह्वाट कष्ट ?’ले निरु र कुसुमको जीवन भोगाइलाई अन्तर्राष्ट्रिय तथ्यहरूसँग जोडेर हेरेको छ।

एडेलम्यान इन्टेलिजेन्सद्वारा विश्वका २२ वटा मुलुकका ३० हजार ७ सय ५८ जना नागरिकमाझ (१० अप्रिलदेखि ३० जुन २०२६ सम्म) गरिएको यस विस्तृत सर्वेक्षणमा नेपालका १ हजार जनाभन्दा बढी नागरिक प्रत्यक्ष सहभागी थिए। यस अध्ययनले आवासको संकट घरको भाडा वा मूल्यमा मात्र सीमित नरहेर मानिसको मानसिक स्वास्थ्य, पोषण, शारीरिक सुरक्षा र पारिवारिक भविष्यमा समेत गहिरो रूपमा फैलिएको देखाएको छ।

आवासको तनाव : नेपाल विश्वमै शीर्ष स्थानमा

प्रतिवेदनले देखाएको सबैभन्दा डरलाग्दो तथ्य के हो भने—आवाससम्बन्धी समस्याका कारण हुने मानसिक तनावमा नेपाल विश्वमै पहिलो नम्बरमा देखिएको छ।

• ६८ प्रतिशत नेपालीमा चरम तनाव:
  सर्वेक्षणअनुसार नेपालका ६८ प्रतिशत नागरिकले आफ्नो आवासको परिस्थितिलाई जीवनको सबैभन्दा ठूलो तनाव (One of the biggest sources of stress) का रूपमा पहिचान गरेका छन्। यो दर विश्वव्यापी औसत (३५ प्रतिशत) भन्दा झन्डै दोब्बर हो। अध्ययन गरिएका २२ मुलुकमध्ये नेपाल तनावको सूचीमा शीर्ष स्थानमा छ। नेपालपछि इथियोपियामा ५८ प्रतिशत, कोट डिभोआरमा ४६ प्रतिशत, केन्यामा ४१ प्रतिशत र अस्ट्रेलियामा ४० प्रतिशत नागरिक आवासको तनावमा छन् भने दक्षिण कोरिया (२४%) र इन्डोनेसिया (२१%) मा यो दर निकै कम छ।

• विपद्बाट जोगिन सुधार रोक्नेमा पनि नेपाल पहिलो (३५%):
  कुसुमले भोगे जस्तै, चरम मौसमी प्रतिकूलता, बाढी र पहिरोबाट बच्नका लागि घरको मर्मत वा सुधार गर्नुपर्ने आवश्यकता भए तापनि चर्को खर्चकै कारण त्यस्तो सुधार रोक्न बाध्य हुनेमा पनि नेपाल संसारमै सबैभन्दा अगाडि छ। विश्वभर औसत १६ प्रतिशत मानिसले मात्र आर्थिक अभावका कारण जलवायु तथा मौसमी सुधार रोकेको बताउँदा नेपालमा भने ३५ प्रतिशत नागरिकले पैसा नभएकै कारण घरलाई सुरक्षित बनाउन नसकेको स्वीकार गरेका छन्। केन्यामा यो दर २४ प्रतिशत र ट्रिनिडाड एन्ड टोबागोमा २३ प्रतिशत छ।

• आवास प्रणाली नै असफल भएको बुझाइ (७२%):
  प्रतिवेदनको पृष्ठ ५३ मा उल्लेखित तथ्याङ्कअनुसार नेपालका ७२ प्रतिशत मानिसले आफ्नो देशको आवास प्रणाली बिग्रिएको वा काम नलाग्ने (Broken or does not work) भएको बताएका छन्। सरकारी नीतिहरू आवास समस्या समाधान गर्न पूर्णतया अप्रभावकारी रहेको जनगुनासो तीव्र छ।

• घरको सपनाबाट विमुख बन्दै नागरिक (२८%):
  नेपालका २८ प्रतिशत घरबारविहीन (गैर-घरधनी) नागरिकले आफ्नो जीवनकालमा कहिल्यै पनि आफ्नै घर किन्न वा बनाउन सकिएला भन्ने आशा मारिसकेका छन्।

छाक काटेर बासको जोहो : लुकेको मानवीय मूल्य

निरुले मासु खान छाडेर चाउचाउ र साग खाए जस्तै, विश्वभरका लाखौँ परिवारले बास जोगाउनका लागि आधारभूत आवश्यकताहरूमा निर्मम सम्झौता गरिरहेका छन्। प्रतिवेदनको पहिलो अध्यायले आवासको वास्तविक लागत मानिसले तिर्ने पैसामा मात्र नभई उनीहरूले गर्ने त्यागमा मापन हुने स्पष्ट पारेको छ:

• ७५ प्रतिशतको खर्च कटौती: विश्वभरका ७५ प्रतिशत नागरिकले आवासको खर्च धान्नका लागि पछिल्लो एक वर्षमा कम्तिमा एउटा आधारभूत आवश्यकतामा कटौती गरेका छन्। अनौपचारिक बस्तीमा बस्नेहरूमा यो संख्या ८९ प्रतिशत पुग्छ।

• भोजनमा सम्झौता (३३%): विश्वका एक-तिहाइ (३३ प्रतिशत) मानिसले घरभाडा वा किस्ता तिर्नका लागि खानेकुरा वा खाद्यान्नको बजेट घटाएका छन्।

• उपचार रोक्ने बाध्यता (१३%): १३ प्रतिशतले आवास खर्चकै कारण डाक्टरकहाँ जान, औषधि किन्न वा उपचार गराउन ढिलाइ गरेका छन्। अनौपचारिक बस्तीमा यो संख्या १८ प्रतिशत छ।

• बचत र थप श्रम: ३२ प्रतिशतले आपत्कालीन बचत सिध्याएका छन् भने ३१ प्रतिशतले आवासकै लागि अतिरिक्त काम (ओभरटाइम) गर्नुपरेको छ।

प्रतिवेदनले यस त्यागमा लैङ्गिक विभेदसमेत उजागर गरेको छ। न्यून आय भएका परिवारमा पुरुषको तुलनामा महिलाहरूले धेरै त्याग गर्नुपरेको छ। उदाहरणका लागि, आवास खर्च धान्न ४२ प्रतिशत न्यून आय भएका महिलाले खाना कटौती गर्दा पुरुषको हकमा यो ३४ प्रतिशत मात्र छ।

स्वास्थ्यमा आवासको मूल्य : 'असुरक्षित घर, रोगी जीवन'

प्रतिवेदनको दोस्रो अध्यायले आवास र स्वास्थ्यबीचको गहिरो अन्तरसम्बन्धलाई केलाएको छ। विश्व स्वास्थ्य संगठनलाई उद्धृत गर्दै प्रतिवेदनले भनेको छ—असुरक्षित र कमजोर आवासले मानिसको शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यलाई प्रत्यक्ष रूपमा सिध्याउँछ।

• आवासको असुरक्षा झेलिरहेका मानिसहरूमा सामान्य नागरिकको तुलनामा चिन्ता (Anxiety) हुने सम्भावना ६३ प्रतिशत बढी र डिप्रेसन (Depression) हुने सम्भावना ८८ प्रतिशत बढी देखिएको छ।

• विश्वभरका २३ प्रतिशत नागरिकले आफ्नो घरले स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पारिरहेको बताएका छन्। ओस, ढुसी, अत्यधिक चिसो वा तातो, र भेन्टिलेसनको अभावले गर्दा भाडामा बस्नेहरू घरधनीको तुलनामा १.५ गुणा बढी स्वास्थ्य जोखिममा छन्।

• युरोपमा मात्रै कमजोर आवास अवस्थाका कारण वार्षिक करिब १ लाख मानिसको मृत्यु हुने गरेको तथ्याङ्क प्रतिवेदनमा समावेश छ।

जब घर नै असुरक्षित बन्छ

कुसुमको गाउँमा जस्तै, घरले दिनुपर्ने सुरक्षा जब आफैँ खतरा बन्छ, तब नागरिकको जीवन जोखिमको घेराबन्दीमा पर्छ:

• विश्वभरका ४० प्रतिशत मानिसले सुरक्षित विकल्प आफ्नो पहुँचभन्दा बाहिर भएकै कारण असुरक्षित घरमा जोखिम मोलेर बस्न बाध्य भएको स्वीकार गरेका छन्।

• ३२ प्रतिशतले आफ्नो घरमा सुरक्षित ढोका, झ्याल वा सीमा-पर्खाल नभएका कारण असुरक्षित महसुस गर्छन्।

• विश्व बैंकको प्रतिवेदनलाई उद्धृत गर्दै अध्ययनले उल्लेख गरेको छ कि जलवायु परिवर्तनका कारण सन् २०५० सम्ममा २१ करोड ६० लाख मानिस आफ्नै देश भित्र विस्थापित हुन सक्छन्। विश्वको २३ प्रतिशत जनसंख्या (१ अर्ब ८१ करोड मानिस) अहिले पनि गम्भीर बाढीको उच्च जोखिमयुक्त क्षेत्रमा बसोबास गरिरहेका छन्।

भविष्य नै बन्धकमा : परिवार र सन्तानको अवसर खोसिँदै

आवासको आर्थिक दबाबले वर्तमान मात्र होइन, आउने पुस्ताको भविष्यलाई समेत संकुचित बनाइदिएको छ:

• परिवार सुरु गर्न कठिनाइ (५६%): विश्वका ५६ प्रतिशत मानिसले आवासको चर्को लागतका कारण विवाह गर्न वा सन्तान जन्माउने योजना बनाउन कठिन भएको बताएका छन्। युवा पुस्ता (Gen Z र Millennials) मा यो चिन्ता ६२ प्रतिशत छ।

• बालबालिकाको भविष्यमा असर (५८%): ५८ प्रतिशत अभिभावकहरू आफ्नो आवास खर्चकै कारण छोराछोरीलाई राम्रो शिक्षा र अवसर प्रदान गर्न नसकिएकोमा चिन्तित छन्। न्यून आय भएका अभिभावकमा यो दर ६४ प्रतिशत छ।

• ८१ प्रतिशतको निष्कर्ष: बढ्दो घरजग्गाको मूल्यका कारण नयाँ पुस्तालाई घरको मालिक बन्न असम्भवप्रायः बन्दै गएको छ।

बाटो कता ? तीन खाडल पुर्ने आह्वान

ह्याबिटाट फर ह्युमानिटी इन्टरनेसनलका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (CEO) जोनाथन रेकफोर्डका अनुसार विश्व अहिले आवासको ऐतिहासिक मोडमा उभिएको छ। विश्वभरका ८९ प्रतिशत नागरिकले सुरक्षित र मर्यादित आवासलाई मौलिक मानव अधिकार मानेका छन् भने ७७ प्रतिशत ले आफ्नो समुदायमा किफायती तथा सामाजिक आवास निर्माणको स्वागत गर्ने बताएका छन्।

प्रतिवेदनले यो संकट समाधानका लागि तीन प्रमुख खाडलहरू (Gaps) पुर्न विश्वभरका सरकार, निजी क्षेत्र र नागरिक समाजलाई आह्वान गरेको छ:

१. प्रतिबद्धताको खाडल (Commitment Gap): सरकारहरूले आवासलाई सामाजिक सुरक्षा, स्वास्थ्य र जलवायु उत्थानशीलताको अभिन्न अंग मानेर दीर्घकालीन नीति र पर्याप्त बजेट विनियोजन गर्नुपर्छ।
२. वित्तीय खाडल (Financing Gap): परम्परागत बैंकिङ प्रणालीबाट वञ्चित रहेका न्यून आय भएका वर्ग, अनौपचारिक श्रमिक र महिलाहरूका लागि लघु-आवास वित्त (Housing Microfinance) र सहुलियतपूर्ण वित्तीय उपकरणहरू विस्तार गरिनुपर्छ।
३. बुझाइको खाडल (Understanding Gap): आवासलाई केवल सिमेन्ट र इँटाको भौतिक संरचना वा बजार मूल्यका आधारमा मात्र नहेरी, मानिसले आवासका लागि गरिरहेको त्याग, मानसिक तनाव र स्वास्थ्यको मानवीय मूल्यका आधारमा मापन गरिनुपर्छ।

उपसंहार

काभ्रेको डाँडामा निरुले चाउचाउको छाक खाएर जोडेको जमिन होस् वा भग्नावशेष पन्छाएर कुसुमले ठड्याएको सानो छानो—यी कथाहरूले एउटै सन्देश दिन्छन्: आवास मानिसको अस्तित्वसँग जोडिएको प्रश्न हो।

विश्वमै सबैभन्दा धेरै ६८ प्रतिशत नागरिक आवासको मानसिक तनावमा बाँच्नुपर्ने नेपालको तीतो यथार्थले हाम्रा नीति-निर्माताहरूलाई गम्भीर प्रश्न सोधिरहेको छ। कुसुमले भनेझैँ, यदि घर साँच्चै मानिसको ‘मुटुको धड्कन’ हो भने, त्यो धड्कनलाई अभाव र विपद्को चपेटामा रोकिन नदिनु राज्य र समाजको पहिलो दायित्व हुनुपर्छ। अन्यथा, सुरक्षित आवासको खोजीमा निरुहरूले छाक काटिरहनेछन् र कुसुमहरू त्रासमै बाँचिरहनेछन्।