वित्तीय विवरणको पहिलो पृष्ठमा देखिने खुद नाफाको सतही आँकडाभन्दा मुनि छिरेर हेर्दा नेपाली बैंकिङ क्षेत्र स्पष्ट रूपमा दुई विपरीत ध्रुवमा देखिएका छन्। एउटा ध्रुवमा विदेशी साझेदार रहेका र आक्रामक कर्जा विस्तारबाट जोगिएका अनुशासित बैंकहरू छन्, जसको खराब कर्जा (NPL) १ प्रतिशतभन्दा तल छ र उनीहरूसँग अर्बौँ रुपैयाँ लाभांश बाँड्न सक्ने क्षमता छ। तर, अर्को ध्रुवमा बजार हिस्सा बढाउन अन्धाधुन्ध खुद्रा कर्जा बाँडेका र नेपाल राष्ट्र बैंकको दबाबमा हतार-हतार ‘बिग मर्जर’ गरेका बैंकहरू उभिएका छन्। जसको खराब कर्जा १० प्रतिशतको छेउछाउ पुगेको छ भने ५ वटा बैंकमै गरी ३७ अर्ब ५९ करोड रुपैयाँ भन्दा बढी सञ्चित वितरणयोग्य नोक्सानी (Negative Distributable Profit) थुप्रिएको छ।
पहिलो ध्रुव:
वित्तीय विवरणलाई मसिनो गरी केलाउँदा संयमित, परम्परागत र विदेशी संयुक्त लगानीमा सञ्चालित बैंकहरूको वित्तीय स्वास्थ्य अत्यन्त बलियो देखिएको छ। ती बैंकहरूले देशको आर्थिक मन्दीका बीच पनि आफ्नो सम्पत्तिको गुणस्तर (Asset Quality) गुम्न दिएका छैनन्।
यस ध्रुवको नेतृत्व एभरेष्ट बैंक लिमिटेडले गरेको छ। एभरेष्ट बैंकले चालु आर्थिक वर्षको पहिलो त्रैमासमा आफ्नो निष्कृय कर्जा (NPL) लाई घटाएर ०.५० प्रतिशत मा सीमित राखेको छ (गत वर्ष ०.७४% थियो)। बैंकको कर्जा नोक्सानी व्यवस्था कभरेज (Provision to NPL) २९५.४६ प्रतिशत छ। जसको अर्थ खराब कर्जाको अनुपातमा बैंकसँग करिब तीन गुणा बढी सुरक्षा कोष छ। बैंकले १ अर्ब २५ करोड २७ लाख खुद नाफा आर्जन गर्दा यसको सञ्चित वितरणयोग्य नाफा ५ अर्ब ४९ करोड ६० लाख रुपैयाँ पुगेको छ। यस बैंकको वार्षिक प्रतिशेयर वितरणयोग्य नाफा (Distributable EPS) ४० रुपैयाँ ७७ पैसा छ। जसले शेयरधनीलाई उच्च लाभांश दिने क्षमता प्रमाणित गर्छ।
त्यस्तै, स्ट्यान्डर्ड चार्टर्ड बैंक नेपालले पनि आफ्नो उच्च पूँजीगत आधार र कडा क्रेडिट अनुशासन कायम राखेको छ। बैंकको खराब कर्जा १.८३ प्रतिशत (नेट एनपीएल ०.४४%) मात्र छ भने पूँजीकोष अनुपात (CAR) उद्योगकै उच्च १९.०१ प्रतिशत छ। स्ट्यान्डर्ड चार्टर्डले ६७ करोड १४ लाख खुद नाफा र २ अर्ब २२ करोड ८२ लाख रुपैयाँ सञ्चित वितरणयोग्य नाफा कायम गरेको छ।
परम्परागत रूपमा जोखिम व्यवस्थापन गर्दै आएका सानिमा बैंक (खराब कर्जा २.८६%, सञ्चित वितरणयोग्य नाफा १ अर्ब ९९ करोड) र भारतीय स्टेट बैंकको व्यवस्थापकीय नियन्त्रण रहेको नेपाल एसबीआई बैंक (खराब कर्जा ३.१९%, सञ्चित वितरणयोग्य नाफा १ अर्ब ६० करोड, प्रोभिजन कभरेज १३४.४५%) ले पनि आफूलाई पूर्णतः सुरक्षित राख्न सफल भएका छन्।
दोस्रो ध्रुव:
पहिलो ध्रुवको विपरित, विगतमा आक्रामक विस्तार गरेका र कमजोर वित्तीय संस्थालाई गाभेर ‘बिग मर्जर’ गरेका बैंकहरूको ब्यालेन्स सिट भने अत्यन्तै संकटग्रस्त देखिएको छ।
यस संकटको सबैभन्दा ठूलो धक्का एनआईसी एसिया बैंकको वित्तीय विवरणमा प्रस्ट देखिएको छ। विगतमा साना तथा खुद्रा कर्जा आक्रामक रूपमा बाँडेको यस बैंकको बैंकस्तरीय खराब कर्जा बढेर ९.८१ प्रतिशत (समूहगत खराब कर्जा १०.२१ प्रतिशत) पुगेको छ। बैंकको पहिलो त्रैमासको खुद नाफा खुम्चिएर १२ करोड ७४ लाखमा झरेको छ। डरलाग्दो तथ्य के छ भने, चालु त्रैमासमै ५३ करोड १८ लाख वितरणयोग्य घाटा व्यहोरेको यस बैंकको कुल सञ्चित वितरणयोग्य नोक्सानी १५ अर्ब ३९ करोड ६९ लाख रुपैयाँ ऋणात्मक (-15.39 Billion) पुगेको छ।
त्यस्तै, नेपाल इन्भेष्टमेन्ट बैंक र मेगा बैंक मिलेर बनेको नेपाल इन्भेष्टमेन्ट मेगा बैंक (NIMB) को खराब कर्जा अघिल्लो वर्षको ६.६३ प्रतिशतबाट उकालो लागेर ८.८७ प्रतिशत पुगेको छ। बैंकले पहिलो त्रैमासमा १ अर्ब १८ करोड खुद नाफा देखाए पनि बैंकको सञ्चित वितरणयोग्य नाफा ५ अर्ब १६ करोड १६ लाख रुपैयाँ ऋणात्मक छ।
मर्जरको मूल्य चुकाइरहेका अन्य बैंकहरूको अवस्था पनि उस्तै छ:
-
कुमारी बैंक (एनसीसी बैंकसँगको मर्जर): खराब कर्जा ६.९६ प्रतिशतबाट बढेर ८.७२ प्रतिशत पुगेको छ। प्रोभिजन कभरेज ९१.६६ प्रतिशतमा झरेको छ।
-
प्रभु बैंक (सेञ्चुरी बैंकसँगको मर्जर): खराब कर्जा अघिल्लो वर्षको ४.९३ प्रतिशतबाट ह्वात्तै बढेर ८.१८ प्रतिशत पुगेको छ। बैंकको प्रोभिजन कभरेज केवल ७६.१३ प्रतिशत मा झरेको छ भने सञ्चित वितरणयोग्य नाफा ६ अर्ब ७८ करोड ७७ लाख रुपैयाँ ऋणात्मक छ।
-
हिमालयन बैंक (सिभिल बैंकसँगको मर्जर): खराब कर्जा ७.३९ प्रतिशतबाट बढेर ७.९८ प्रतिशत पुगेको छ। बैंकको सञ्चित वितरणयोग्य नोक्सानी ९ अर्ब ७९ करोड ८५ लाख रुपैयाँ ऋणात्मक छ।
-
सिटिजन्स बैंक: खराब कर्जा ६.८० प्रतिशत छ भने सञ्चित वितरणयोग्य नाफा ४४ करोड ८४ लाख रुपैयाँ ऋणात्मक छ।
सबै २० वाणिज्य बैंकको प्रमाणित तुलनात्मक तालिका
(स्रोत: सम्बन्धित बैंकहरूद्वारा प्रकाशित २०८३ असोज मसान्तको पहिलो त्रैमासिक अपरिष्कृत वित्तीय विवरण)
प्रोभिजनिङ घटाएर नाफा फुलाउने ‘लेखा-जादु’
यस त्रैमासिक वित्तीय विवरणको सबैभन्दा शंकास्पद र चाखलाग्दो पक्ष भनेको खराब कर्जा बढ्दा पनि बैंकहरूले कर्जा नोक्सानी व्यवस्था (Impairment Charge) मा गरेको भारी कटौती हो। नियमतः खराब कर्जा बढ्दा प्रोभिजनिङ रकम थप्नुपर्नेमा धेरैजसो बैंकले उल्टो प्रोभिजन रकम आधाभन्दा बढी घटाएर कागजी नाफा उकालेका छन्।
-
नेपाल इन्भेष्टमेन्ट मेगा बैंक (NIMB): खराब कर्जा ६.६३% बाट बढेर ८.८७% पुग्दा पनि इम्पेयरमेन्ट चार्ज अघिल्लो वर्षको २ अर्ब ८० करोडबाट घटाएर केवल १ अर्ब ९ करोड मा झारियो। नतिजास्वरूप गत वर्ष ४ करोड ५० लाख मात्र रहेको नाफा यसपालि १ अर्ब १८ करोड देखियो।
-
कुमारी बैंक: खराब कर्जा ६.९६% बाट ८.७२% पुग्दा इम्पेयरमेन्ट चार्ज १ अर्ब २६ करोडबाट घटाएर ४४ करोड ९९ लाख मा सीमित गरियो। यसैका कारण बैंकले १ अर्ब ७ करोड नाफा देखाउन सक्यो।
-
सिटिजन्स बैंक: खराब कर्जा ६.८०% रहँदा प्रोभिजनिङ १ अर्ब ७३ करोडबाट घटाएर १ अर्ब ७ करोडमा झारिएपछि मात्र बैंक १० करोड नाफामा देखिन सकेको हो।
यदि यी बैंकहरूले गत वर्षकै अनुपातमा यथार्थवादी प्रोभिजनिङ गरेको भए, चालु त्रैमासमा उनीहरूको खुद नाफा पूर्णतः ऋणात्मक हुने तथ्य वित्तीय विवरणले नै पुष्टि गर्छ।
बिग मर्जरको मूल्य र शेयरधनीलाई भ्रम
यो वित्तीय प्रतिवेदनले नेपाली बैंकिङ प्रणालीमा वर्षौँदेखि चल्दै आएको ‘बिग मर्जर सफल भयो’ भन्ने भाष्यलाई पूर्ण रूपमा गलत सावित गरिदिएको छ।
तालिकाको अन्तिम पाँच बैंकहरू— एनआईसी एसिया (-१५.३९ अर्ब), हिमालयन (-९.७९ अर्ब), प्रभु (-६.७८ अर्ब), नेपाल इन्भेष्टमेन्ट मेगा (-५.१६ अर्ब) र सिटिजन्स (-४४.८ करोड) को कुल सञ्चित वितरणयोग्य घाटा मात्रै जोड्दा ३७ अर्ब ५९ करोड रुपैयाँ ऋणात्मक देखिन्छ। यी ५ वटा बैंकले आगामी केही वर्षसम्म सेयरधनीलाई एक रुपैयाँ पनि लाभांश बाँड्न सक्ने अवस्था छैन।
यसको विपरित, कुनै पनि संस्था नमिसिएका र विशुद्ध कर्जा अनुशासनमा बसेका एभरेष्ट (०.५०%), स्ट्यान्डर्ड चार्टर्ड (१.८३%) र सानिमा (२.८६%) जस्ता बैंकहरूले संकटको घडीमा पनि आफ्नो साख र प्रतिफल क्षमता जोगाएर देखाएका छन्। यसले नेपाल राष्ट्र बैंकको ‘संख्या घटाउने’ मर्जर नीतिले बैंकहरूको आकार त बढायो, तर गुणस्तर र वित्तीय स्वास्थ्यलाई गम्भीर दुर्घटनाको डिलमा पुर्याएको तीतो यथार्थलाई छर्लङ्ग पारेको छ।
