ऋतुजङ्ग जी.सी 

नेपालको शेयर बजार,जसलाई  नेप्से भनेर चिनिन्छ। नेप्से पछिल्लो एक वर्षमा जटिल र बहुआयामिक अवस्थाबाट गुज्रिरहेको छ। बाहिरी रूपमा हेर्दा बजार स्थिर जस्तो देखिन्छ ।  किनभने सूचकमा  ठूलो अंकको उकालो वा ठूलो अंक सहित ओरालो नलिई सीमित दायराभित्र घुमिरहेको छ।

तर वास्तविक रूपमा हेर्दा, बजार अत्यन्तै अस्थिर छ।  जहाँ दैनिक रूपमा उल्लेखनीय उतारचढाव भइरहेको छ। यही विरोधाभासपूर्ण अवस्थालाई बुझ्न नसक्दा धेरै लगानीकर्ताहरू अन्योलमा परेका छन्। र यही अन्योल नै अहिलेको बजारको प्रमुख विशेषता बनेको छ।

पछिल्लो एक वर्षमा नेप्से सूचकले करिब तीन सयदेखि चार सय अंकको दायराभित्र बारम्बार आफ्नो चाल दोहोर्याएको छ। बजार कहिले अचानक बढ्छ। जसले लगानीकर्तामा आशा र उत्साह जगाउँछ। तर केही समयमै त्यो वृद्धि हराएर फेरि पुरानै स्तरमा झर्छ। यसले बजारलाई स्पष्ट दिशा दिन सकेको छैन। न यो पूर्ण रूपमा  बुलिस छ, न त पूर्ण रूपमा बेयरिस बरु, यो एक प्रकारको चक्रमा फसेको छ।  जहाँ उकालो र ओरालोको क्रम निरन्तर दोहोरिन्छ।

यो चक्र केवल प्राविधिक अवस्था मात्र होइन, यसले बजारका सबै सहभागीहरूमा फरक–फरक प्रभाव पारेको छ। विशेषगरी ब्रोकर र लगानीकर्ताबीचको लाभ–हानीको सन्तुलन यस अवस्थाले उल्लेखनीय रूपमा परिवर्तन गरेको छ। ब्रोकरहरूका लागि यस्तो बजार अवस्था अवसरको रूपमा देखा परेको छ, जबकि लगानीकर्ताहरूका लागि यो चुनौतीपूर्ण बनेको छ।

ब्रोकरहरूको आम्दानी मुख्य रूपमा कारोबारमा लाग्ने कमिशनबाट आउँछ। जब बजारमा बारम्बार उतारचढाव हुन्छ, लगानीकर्ताहरूले धेरै पटक किनबेच गर्छन्। यसले कारोबारको मात्रा बढाउँछ, र त्यससँगै ब्रोकरको कमिशन पनि बढ्छ। अहिलेको अवस्थामा बजारले ठुलो उकालो नलिए पनि, दैनिक कारोबारको गतिविधि सक्रिय नै रहेको छ। यसले ब्रोकरहरूलाई निरन्तर आम्दानीको सुनिश्चितता दिएको छ। बजारको दिशा जस्तोसुकै भए पनि, कारोबार भइरहेको छ भने ब्रोकरका लागि त्यो लाभदायक हुन्छ।

यसको विपरीत, लगानीकर्ताहरूको अवस्था निकै फरक छ। छोटो अवधिका ट्रेडरहरूले बजारको उतारचढावबाट केही अवसर पाएका छन्। तर बजारको चाल अत्यन्तै अनिश्चित भएकोले, धेरैले सही समयमा निर्णय लिन नसकेर घाटा पनि बेहोरेका छन्। बजार कहिले बढ्छ र कहिले घट्छ भन्ने स्पष्ट संकेत नहुँदा, अनुमानमा आधारित निर्णयहरू धेरैजसो गलत सावित भएका छन्।

दीर्घकालीन लगानीकर्ताहरूको अवस्था अझ गम्भीर छ। उनीहरूले कम्पनीको आधारभूत पक्षमा विश्वास गरेर लगानी गरेका हुन्छन् र लामो समयसम्म पर्खने रणनीति अपनाएका हुन्छन्। तर जब बजार लामो समयसम्म उही दायरामा सीमित रहन्छ, उनीहरूको धैर्य कमजोर हुन थाल्छ। अपेक्षित  पूँजीगत लाभ प्राप्त हुँदैन । र  लाभांश मात्रले उनीहरूको लक्ष्य पूरा गर्न सक्दैन। यसरी उनीहरूले प्रत्यक्ष घाटा नदेखिए पनि “opportunity loss” बेहोरेका छन्, जसले उनीहरूको लगानीको प्रभावकारितामा प्रश्न उठाउँछ।

यस सम्पूर्ण अवस्थाको सबैभन्दा गहिरो असर लगानीकर्ताको मानसिकतामा परेको छ। बजार केवल अंकहरूको खेल होइन; यो भावनाको पनि खेल हो। लगातारको अनिश्चितता, आशा र निराशाको चक्र, र अपेक्षित प्रतिफल नआउँदा लगानीकर्तामा थकान, डर, र अन्योल बढ्दै गएको छ। केही लगानीकर्ताहरू बजारबाट बाहिरिने सोचमा पुगेका छन्, भने केहीले नयाँ लगानी गर्न हिच्किचाएका छन्। यसले बजारमा नयाँ पूँजी प्रवेश गर्न रोक लगाएको छ, जसले बजारलाई अझै कमजोर बनाएको छ।

अब यस अवस्थालाई केवल घरेलु कारणले मात्र व्याख्या गर्न सकिँदैन। पछिल्लो समय अन्तर्राष्ट्रिय राजनीति र विश्व अर्थतन्त्रमा देखिएको अस्थिरताले पनि नेपाली लगानीकर्ताको मनोविज्ञानमा गहिरो प्रभाव पारेको छ। अमेरिका, इरान र इजरायलबीचको तनाव, विभिन्न क्षेत्रमा देखिएको युद्धको सम्भावना, र विश्वव्यापी महँगीले समग्र आर्थिक वातावरणलाई अनिश्चित बनाएको छ। यस्ता घटनाहरूले प्रत्यक्ष रूपमा नेपाली शेयर बजारलाई असर नगरे पनि, अप्रत्यक्ष रूपमा लगानीकर्ताको सोचाइमा प्रभाव पार्छन्।

जब विश्व स्तरमा अनिश्चितता बढ्छ, लगानीकर्ताहरू जोखिम लिन हिच्किचाउँछन्। उनीहरू सुरक्षित लगानीतर्फ झुक्छन्, जस्तै बैंक निक्षेप वा स्थिर आम्दानी दिने साधनहरू। नेपालजस्तो सानो बजारमा यो प्रभाव अझ तीव्र हुन्छ, किनकि यहाँको बजार अझै विकासको चरणमा छ र बाह्य झट्काहरू प्रति संवेदनशील छ।

महँगीको अर्को महत्वपूर्ण प्रभाव देखिन्छ। जब दैनिक उपभोगका वस्तुहरूको मूल्य बढ्छ, मानिसहरूको खर्च बढ्छ र बचत घट्छ। बचत घटेपछि लगानी गर्ने क्षमता पनि घट्छ। यसले शेयर बजारमा नयाँ पैसा प्रवेश गर्न रोक लगाउँछ, जसले डिमाण्डलाई कमजोर बनाउँछ। डिमाण्ड कमजोर हुँदा बजारले उकालो लिन सक्दैन।

यसरी हेर्दा, अहिलेको बजार अवस्था बहुआयामिक कारणहरूको परिणाम हो। राजनीतिक अस्थिरता, नीतिगत अस्पष्टता, तरलता व्यवस्थापन र लगानीका उचित प्रतिफलमा भएकाे समस्या, अन्तर्राष्ट्रिय तनाव, महँगी, र लगानीकर्ताको मनोविज्ञान—यी सबै कारकहरूले मिलेर यो अवस्था सिर्जना गरेका छन्।

यस्तो अवस्थामा बजारलाई स्थिर राख्न र लगानीकर्ताको विश्वास जोगाउन सबै पक्षको भूमिका अत्यन्तै महत्वपूर्ण हुन्छ। नियामक निकायहरूले स्पष्ट र दीर्घकालीन नीति ल्याउनुपर्छ। बारम्बार नियम परिवर्तन हुँदा लगानीकर्तामा अनिश्चितता बढ्छ। त्यसैले स्थिरता र पारदर्शिता आवश्यक छ।

ब्रोकरहरूको भूमिका पनि केवल कमिशन कमाउने मात्र होइन। उनीहरूले लगानीकर्तालाई सही सूचना दिनुपर्छ, अनावश्यक ट्रेडिङको लागि प्रेरित गर्नु हुँदैन। दीर्घकालीन रूपमा बजार स्वस्थ रहनु नै सबैका लागि फाइदाजनक हुन्छ भन्ने बुझाइ आवश्यक छ।

नेपाल धितोपत्र बोर्ड (सेवोन), नेप्से, र सीडीएससी जस्ता संस्थाहरूले बजारलाई अझ व्यवस्थित, पारदर्शी र विश्वासयोग्य बनाउन सक्रिय भूमिका खेल्नुपर्छ। प्रविधिको प्रयोग, सूचना प्रवाहको सुधार, र लगानीकर्ता शिक्षामा ध्यान दिनु आवश्यक छ।

यदि यी सबै पक्षहरूले समन्वय गरेर काम गरे भने, अहिलेको नकारात्मक सेन्टिमेन्सलाई सकारात्मकतर्फ मोड्न सकिन्छ। लगानीकर्ताको विश्वास पुनः स्थापित गर्न सकिन्छ। अन्यथा, यदि वर्तमान अवस्था यथावत् रह्यो भने, बजार अझै केही समय यही उतारचढावको चक्रमा अल्झिरहने सम्भावना रहन्छ।

भविष्यतर्फ हेर्दा, बजारले नयाँ दिशा लिन सक्ने सम्भावना र बलिया अधारहरु रहेका छन । जस्तै तरलता सहजता, सस्तो ब्याजदर,  कम्पनीको शेयर मूल्य न्यून,  स्थिर सरकारका कारणले माग सिर्जना गरि सूचकलाई बढाउन सहयोगी बनेका छन्। यदि राजनीतिक स्थिरता आयो, अन्तर्राष्ट्रिय तनाव कम भयो, आर्थिक अवस्था सुधार भयो, र लगानीकर्ताको विश्वास फर्कियो भने बजारले यो दायरा तोडेर बलियो गति लिन सक्छ। तर यसको लागि समय, धैर्य, र सही नीति आवश्यक छ। 

अन्ततः अहिलेको  बजार एउटा यस्तो अवस्थामा पुगेको छ जहाँ ब्रोकरहरूले उतारचढावबाट स्थिर आम्दानी गरिरहेका छन्, जबकि लगानीकर्ताहरू पर्खाइमा थकित हुँदै गइरहेका छन्। यो अवस्था दीर्घकालीन रूपमा टिकाउ होइन। बजारलाई स्वस्थ बनाउन सबै पक्षले जिम्मेवारीपूर्वक काम गर्न आवश्यक छ।

पछिल्लो एक वर्षको समग्र विश्लेषणले देखाउँछ कि बजार अहिले उतारचढावको जालमा फसेको छ, जहाँ लाभ र हानी समान रूपमा वितरण भएको छैन। ब्रोकरहरूले निरन्तर कमिशनको माध्यमबाट फाइदा लिइरहेका छन्, जबकि लगानीकर्ताहरू, विशेषगरी दीर्घकालीन लगानीकर्ताहरू, अपेक्षित प्रतिफल नपाएर पर्खाइमा थकित भएका छन्।

अन्तर्राष्ट्रिय राजनीति, युद्धको जोखिम, महँगी र दैनिक जीवनयापनमा आएको आर्थिक दबाबले लगानीकर्ताको सेन्टिमेटलाई अझ नकारात्मक बनाएको छ। यसले बजारमा नयाँ लगानी घटाएको छ र बजारलाई सीमित दायराभित्र रोकेको छ।

यस अवस्थाबाट बाहिर निस्कनका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा भनेको लगानीकर्ताको विश्वास पुनः निर्माण गर्नु हो। यसको लागि नियामक निकाय, ब्रोकर र बजार सञ्चालन गर्ने संस्थाहरू मिलेर स्थिर, पारदर्शी र विश्वासयोग्य वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ। जबसम्म विश्वास पुनः स्थापित हुँदैन, तबसम्म बजारले दीर्घकालीन रूपमा प्रगति गर्न सक्दैन।

अन्ततः शेयर बजार केवल आर्थिक प्रणाली मात्र होइन, यो विश्वास र धैर्यको संयोजन हो। अहिलेको अवस्था चुनौतीपूर्ण भए पनि, सही कदम चालिएमा भविष्य अझै सकारात्मक हुन सक्छ।

 लेखक साधारण लगानीकर्ता संघका अध्यक्ष हुन् ।