सुवास निरौला

नेपाल राष्ट्र बैंकले सार्वजनिक गरेको चालु आर्थिक वर्षको चैत मसान्त (अप्रिल २०२६) सम्मको तथ्याङ्कले शेयर धितो कर्जा (मार्जिन प्रकृतिको कर्जा) मा लगानीकर्ताहरूको आकर्षण निरन्तर उकालो लागिरहेको देखिएको छ। 

केन्द्रीय बैंकको पछिल्लो प्रतिवेदनअनुसार बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूबाट प्रवाह भएको कुल मार्जिन प्रकृतिको कर्जा १ खर्ब ५९ अर्ब ४८ करोड ८३ लाख रुपैयाँ पुगेको छ। तथ्याङ्कअनुसार गत असार मसान्त (जुलाई २०२५) मा यस्तो कर्जा १ खर्ब ४० अर्ब ७० करोड २१ लाख रुपैयाँ रहेको थियो। यसरी हेर्दा चालु आर्थिक वर्षको पछिल्लो ९ महिनाको अवधिमा मात्रै बैंकहरूले १८ अर्ब ७८ करोड ६२ लाख रुपैयाँ थप शेयर धितो कर्जा प्रवाह गरेका छन्। यो ९ महिनाको अवधिमा भएको १३.४ प्रतिशतको वृद्धि हो।

राष्ट्र बैंकले शेयर धितो कर्जालाई चार वटा वर्गमा विभाजन गरेर विवरण सार्वजनिक गरेको छ। जसमा १ करोड रुपैयाँभन्दा माथिका ठुला कर्जाको हिस्सा सबैभन्दा ठुलो देखिएको छ भने प्रतिशतका आधारमा भने साना कर्जाको वृद्धिदर आक्रामक देखिएको छ।

तथ्याङ्कअनुसार १ करोड रुपैयाँभन्दा बढीको शेयर धितो कर्जा सबैभन्दा उच्च छ। सन् २०२६ को अप्रिलसम्ममा यस शीर्षकमा १ खर्ब ९ अर्ब ९५ करोड ४० लाख रुपैयाँ कर्जा प्रवाह भएको छ। गत असारमा यो रकम ९८ अर्ब ९२ करोड ७९ लाख थियो। ९ महिनाको अवधिमा यसमा ११ अर्ब २ करोड ६१ लाख रुपैयाँ (११.१ प्रतिशत) ले वृद्धि भएको छ। कुल शेयर धितो कर्जामा यो वर्गको हिस्सा झण्डै ६९ प्रतिशत रहेको छ।

सबैभन्दा रोचक तथ्याङ्क २५ लाख रुपैयाँभन्दा कमको शेयर धितो कर्जामा देखिएको छ। यस वर्गमा कर्जाको रकम अन्यको तुलनामा कम भए पनि वृद्धिदर भने सबैभन्दा उच्च ४७.२ प्रतिशत छ। गत असारमा ८ अर्ब १७ करोड ८४ लाख रुपैयाँ रहेको यस्तो कर्जा चैत मसान्तसम्म आइपुग्दा १२ अर्ब ३ करोड ५९ लाख रुपैयाँ पुगेको छ। ९ महिनामा मात्रै साना लगानीकर्ताले ३ अर्ब ८५ करोड ७४ लाख रुपैयाँ थप कर्जा चलाएका छन्। यसले बजारमा साना तथा नयाँ लगानीकर्ताको प्रवेश तीव्र भइरहेको संकेत गर्दछ।

५० लाखदेखि १ करोड रुपैयाँसम्मको कर्जा १४ प्रतिशतले बढेर १८ अर्ब २६ करोड ६९ लाख रुपैयाँ पुगेको छ। त्यस्तै, २५ लाखदेखि ५० लाख रुपैयाँसम्मको कर्जा ९.५ प्रतिशतले वृद्धि भई १९ अर्ब २३ करोड १७ लाख रुपैयाँ पुगेको तथ्याङ्कले देखाउँछ।

राष्ट्र बैंकले दुई आर्थिक वर्षको नौ महिनाको तुलनात्मक विवरण पनि प्रस्तुत गरेको छ। सन् २०२४/२५ को पहिलो नौ महिनामा शेयर धितो कर्जा ३४ अर्ब २ करोड ८३ लाख रुपैयाँ (३७.८ प्रतिशत) ले बढेको थियो। त्यसको तुलनामा सन् २०२५/२६ को सोही अवधिमा वृद्धिको दर केही सुस्त (१३.४ प्रतिशत) देखिए पनि रकमका आधारमा कर्जाको आकार भने ऐतिहासिक उचाइमा पुगेको छ।

केन्द्रीय बैंकले शेयर धितो कर्जामा लगाएको व्यक्तिगत सीमा (क्याप) हटाएपछि र मौद्रिक नीतिमा केही लचकता अपनाएपछि कर्जा लिने क्रमले तीव्रता पाएको हो। हाल बैंकहरूले सूचीकृत कम्पनीको १८० दिनको औसत मूल्य वा बजार मूल्यमध्ये जुन कम हुन्छ, त्यसको ७० प्रतिशतसम्म कर्जा दिने गरेका छन्।

यद्यपि, बैंकबाट कर्जा प्रवाह बढ्दै गए पनि शेयर बजारको परिसूचक (नेप्से) मा भने सोही अनुपातको वृद्धि देखिएको छैन। लगानीकर्ताहरूले बैंकको पैसा बजारमा भित्र्याए पनि बजारमा अझै पूर्ण विश्वासको वातावरण सिर्जना हुन नसकेको विश्लेषण गरिन्छ। बजारका जानकारहरूका अनुसार ब्याजदर घट्दो क्रममा हुनु र बैंकहरूमा पर्याप्त तरलता हुनुले कर्जा लिन सहज बनाएको छ। तर, राजनीतिक अन्योल र आर्थिक मन्दीको त्रासका कारण दोस्रो बजार भने अझै पनि पर्ख र हेरको अवस्थामा छ।

राष्ट्र बैंकको नियम अनुसार बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले आफ्नो प्राथमिक पुँजी (Core Capital) को बढीमा ४० प्रतिशतसम्म मात्र शेयर धितोमा ऋण दिन पाउँछन्। तथ्याङ्कले बैंकहरू बिस्तारै यो सीमाको नजिक पुग्दै गरेको देखाउँछ। १ खर्ब ५९ अर्बको कर्जा प्रवाह हुनुले बैंकिङ क्षेत्रको लगानी शेयर बजारसँग बलियो रूपमा जोडिएको पुष्टि गर्दछ।

अन्त्यमा, राष्ट्र बैंकको यो तथ्याङ्कले शेयर बजारमा लगानी गर्न बैंक कर्जालाई मुख्य स्रोत बनाउने प्रवृत्ति बढेको देखाउँछ। विशेष गरी साना लगानीकर्ताको ४७ प्रतिशतको वृद्धिले बजारको दायरा विस्तार भइरहेको सकारात्मक सन्देश दिए पनि ठुला कर्जाको ठुलो हिस्साले बजारमा ठुला लगानीकर्ताकै पकड बलियो रहेको प्रस्ट पारेको छ।