सुवास निरौलाको (विस्तृत रिपोर्ट)
नेपालको वित्तीय प्रणालीमा विद्युतीय भुक्तानी (इलेक्ट्रोनिक पेमेन्ट) को प्रयोगले नयाँ उचाइ चुमेको छ। नेपाल राष्ट्र बैंकले सार्वजनिक गरेको पछिल्लो तथ्याङ्क अनुसार चालू आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को पहिलो नौ महिनामा डिजिटल कारोबारको संख्या र रकम दुवैमा उल्लेख्य वृद्धि देखिएको छ।

विशेष गरी क्युआर कोड (QR) र मोबाइल बैंकिङ साना तथा मझौला कारोबारको मुख्य आधार बनेका छन् भने ठुला कारोबारका लागि आरटिजिएस (RTGS) को प्रयोगमा ठुलो उछाल आएको छ। चालू आर्थिक वर्षको साउन देखि चैत मसान्त सम्मको नौ महिनाको विवरणलाई गत वर्षको सोही अवधिसँग तुलना गर्दा नेपाली समाज तीव्र गतिमा 'क्यासलेस' अर्थतन्त्रतर्फ अघि बढिरहेको पुष्टि हुन्छ।

क्युआर भुक्तानीमा 'अभूतपूर्व' उछाल

विद्युतीय भुक्तानीका सबै माध्यमहरूमध्ये क्युआर कोडमा आधारित भुक्तानी सबैभन्दा आक्रामक रूपमा बढेको छ। तथ्याङ्क अनुसार, गत वर्षको चैत मसान्तमा क्युआर मार्फत २ करोड ४५ लाख १७ हजार पटक कारोबार भएको थियो। तर, यस वर्षको चैत मसान्तसम्म आइपुग्दा यो संख्या १२२.८ प्रतिशतले बढेर ५ करोड ४६ लाख ४३ हजार नाघेको छ।अझै रकमको आधारमा हेर्दा, गत चैतमा ७३ अर्ब २२ करोड रुपैयाँको क्युआर कारोबार भएकोमा यस वर्षको चैतमा १०९.६ प्रतिशतको वृद्धि भई १ खर्ब ५३ अर्ब ४७ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। यसले के देखाउँछ भने साना पसलदेखि ठूला डिपार्टमेन्टल स्टोरसम्म क्युआर भुक्तानी सर्वसाधारणको पहिलो रोजाइ बनेको छ।

मोबाइल बैंकिङ र वालेटको दबदबा

मोबाइल बैंकिङ अहिले नेपालीको हात-हातमा पुगेको छ। नौ महिनाको अवधिमा मोबाइल बैंकिङमार्फत हुने कारोबारको संख्या ४ करोड ८९ लाखबाट बढेर ७ करोड ४४ लाख ६६ हजार पुगेको छ। यो ५२.१ प्रतिशतको वृद्धि हो। कारोबार रकम पनि ३ खर्ब ९८ अर्बबाट बढेर ६ खर्ब १८ अर्ब ७१ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। त्यस्तै, डिजिटल वालेटको प्रयोगमा पनि उत्साहजनक सुधार देखिएको छ। वालेटमार्फत हुने कारोबारको संख्या ३ करोड २२ लाखबाट बढेर ४ करोड ६५ लाख ६९ हजार पुगेको छ। जुन ४४.३ प्रतिशतको वृद्धि हो। वालेटबाट हुने कुल कारोबार रकम पनि ५२ अर्ब रुपैयाँ पुगेको छ।

आरटिजिएस (RTGS) र ठुला कारोबार

ठुला र व्यावसायिक कारोबारका लागि प्रयोग हुने आरटिजिएस प्रणालीमा यस वर्ष चमत्कारिक वृद्धि देखिएको छ। गत वर्षको चैतमा ७६ अर्ब ३१ करोड रुपैयाँ बराबरको आरटिजिएस कारोबार भएकोमा यस वर्षको सोही महिनामा ७७.५ प्रतिशतले बढेर ६ खर्ब ८४ अर्ब ६१ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। यसले संस्थागत र ठुला व्यावसायिक भुक्तानीहरू पूर्ण रूपमा डिजिटल प्रणालीमा आबद्ध हुँदै गएको संकेत गर्छ।

कुन माध्यममा गिरावट आयो ? (घटेका सूचकहरू)

डिजिटल भुक्तानीका धेरै माध्यमहरू बढिरहँदा केही परम्परागत र कार्डमा आधारित माध्यमहरूमा भने गिरावट देखिएको छ:

• एटिएम (ATM) नगद निष्कासन: नगदको सट्टा सिधै क्युआर वा मोबाइलबाट भुक्तानी गर्ने बानीले एटिएमबाट पैसा निकाल्ने क्रम घट्न थालेको छ। गत वर्षको चैतमा १ करोड ३ लाख पटक एटिएम प्रयोग भएकोमा यस वर्ष घटेर ९८ लाख ३५ हजारमा झरेको छ। यो करिब ५.२ प्रतिशतको गिरावट हो।

• पिओएस (POS) मेसिन: स्टोरहरूमा कार्ड घोटेर गरिने भुक्तानी (POS) मा पनि गिरावट देखिएको छ। गत चैतमा ९ लाख ९९ हजार पटक POS प्रयोग भएकोमा यस वर्ष ७ लाख १० हजार पटक मात्र प्रयोग भएको छ। धेरैजसो ग्राहकले POS को सट्टा क्युआर कोड रोज्नाले यसमा २९ प्रतिशतको कमी आएको हो।

• डेबिट कार्ड (Debit Cards): डेबिट कार्डमार्फत हुने कारोबारको संख्या पनि १० करोड ७९ लाखबाट घटेर १० करोड ३४ लाखमा झरेको छ।

कनेक्ट आइपीएसको अवस्था

'फास्टर पेमेन्ट सिस्टम' अन्तर्गत पर्ने कनेक्ट आइपीएसको प्रयोगमा पनि वृद्धि देखिएको छ। नौ महिनाको अवधिमा यसको कारोबार संख्या १ करोड ३७ लाखबाट बढेर २ करोड नाघेको छ। कारोबार रकम पनि ४ खर्ब १० अर्बबाट बढेर ६ खर्ब १४ अर्ब रुपैयाँ पुगेको छ। यसले बैंक खाताबाट सिधै अर्को खातामा पैसा पठाउने प्रवृत्ति बलियो बनेको देखाउँछ।

सीमा पार क्युआर (Cross Border QR) मा आकर्षण

नेपाल राष्ट्र बैंकले छिमेकी मुलुकहरूसँग गरेको सीमा पार भुक्तानी सम्झौतापछि Cross Border QR कारोबार पनि सुरु गरेको छ। तथ्याङ्क अनुसार गत चैतमा ७१ करोड ४० लाख रुपैयाँ बराबरको २ लाख ८२ हजार पटक सीमा पार क्युआर कारोबार भएको छ। यो नयाँ सुरुआत भए पनि यसको वृद्धिदरले आगामी दिनमा भारतीय र नेपाली पर्यटकहरूका लागि भुक्तानी सहज बनाउने प्रस्ट देखिन्छ।

 ई-कमर्स र इन्टरनेट बैंकिङ

अनलाइन सपिङ (E-Commerce) मा हुने कार्ड भुक्तानीमा पनि वृद्धि देखिएको छ। यसको कारोबार रकम १ अर्ब ७ करोडबाट बढेर १ अर्ब ४१ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। इन्टरनेट बैंकिङको प्रयोगकर्ता संख्यामा पनि सामान्य सुधार आएको छ। जुन ३ लाख ९१ हजारबाट बढेर ६ लाख २९ हजार पुगेको छ।

निष्कर्ष

तथ्याङ्कको समग्र विश्लेषण गर्दा, नेपालको बैंकिङ प्रणाली पूर्ण रूपमा प्रविधिमैत्री बन्दै गएको देखिन्छ। क्युआर र मोबाइल बैंकिङमा भएको १०० प्रतिशतभन्दा बढीको वृद्धिले साना व्यवसायी र सर्वसाधारणमा डिजिटल साक्षरता बढेको पुष्टि गर्छ। अर्कोतर्फ, एटिएम र POS मेसिनको प्रयोग घट्नुले मानिसहरू अब 'भौतिक कार्ड' बोक्नुभन्दा 'मोबाइल एप' बाटै भुक्तानी गर्न सजिलो मान्छन् भन्ने देखाउँछ। राष्ट्र बैंकको नीतिगत सहजता र बैंकहरूको प्राविधिक विकासले गर्दा आगामी वर्षहरूमा नेपालको अर्थतन्त्र अझ बढी पारदर्शी र डिजिटल बन्ने निश्चित छ। यद्यपि, डिजिटल कारोबार बढ्दै जाँदा साइबर सुरक्षा र प्राविधिक अवरोध (Server issues) जस्ता चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गर्नु नियामक निकाय र बैंकहरूको लागि मुख्य कार्यभार रहने देखिन्छ।