दिपेश ढकाल

नेपालको पूँजी बजारमा सूचीकृत होटल कम्पनीहरूको पछिल्लो अवस्थालाई सूक्ष्म रूपमा अध्ययन गर्दा एउटा गम्भीर तर अत्यन्त महत्वपूर्ण यथार्थ देखिन्छ, त्यो हो अवसर र जोखिम सँगसँगै अघि बढिरहेको अवस्था।

सोल्टी होटल, तारागाउँ रिजेन्सी होटल, ओरियन्टल होटल र सिटी होटल जस्ता कम्पनीहरूको तुलनात्मक विश्लेषण गर्दा स्पष्ट हुन्छ कि होटल क्षेत्रलाई केवल आकर्षक क्षेत्रका रूपमा हेरेर लगानी गर्नु पर्याप्त छैन, बरु यसमा समयमै नियामकीय हस्तक्षेप र वित्तीय अनुशासनको आवश्यकता अत्यन्त महत्वपूर्ण भइसकेको छ। यदि यस्तो हस्तक्षेप समयमै भएन भने सार्वजनिक लगानी क्रमशः उच्च जोखिम समूहमा पर्न सक्ने अवस्था सिर्जना हुन सक्छ, जुन दीर्घकालीन रूपमा पूँजी बजारका लागि हानिकारक हुनेछ।

नेपालको पर्यटन उद्योगको आधार क्रमशः विस्तार हुँदै गएको छ र यसले होटल व्यवसायलाई दीर्घकालीन रूपमा सुदृढ बनाउन सक्ने सम्भावना बोकेको छ। गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल र पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल सञ्चालनमा आउनु, धार्मिक पर्यटनको विस्तार, आन्तरिक पर्यटनमा वृद्धि, तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन र कार्यक्रमहरूको आयोजनाले होटल क्षेत्रलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउने आधार तयार गरेको छ। यद्यपि महामारीपछि सबै कम्पनीहरू समान रूपमा पुनरुत्थान हुन सकेका छैनन्। केही कम्पनीहरूले आफ्नो वित्तीय संरचना सुदृढ बनाएर नाफा आर्जन गर्न सफल भएका छन् भने केही अझै पनि घाटाको चक्रबाट बाहिर निस्कन संघर्षरत छन्। यही असमानता नै नियामकीय हस्तक्षेपको आवश्यकताको मुख्य आधार बनेको छ।

सोल्टी होटललाई हेर्दा यो कम्पनीले दीर्घकालीन स्थिरता, व्यवस्थापन दक्षता र विविध आम्दानी स्रोतका कारण लगानीकर्तामा विश्वास कायम राखेको छ। क्यासिनो सञ्चालन, उच्चस्तरीय सेवा र बलियो ब्राण्ड मूल्यले यसलाई प्रतिस्पर्धात्मक रूपमा अग्रणी बनाएको छ। यसले नियमित नाफा आर्जन गर्दै आएको छ र क्यास फ्लो सुदृढ छ, जसले सार्वजनिक लगानीको सुरक्षा सुनिश्चित गरेको छ। यस्तो उदाहरणले देखाउँछ कि उचित व्यवस्थापन, पारदर्शिता र वित्तीय अनुशासनले होटल उद्योगलाई दीर्घकालीन रूपमा सफल बनाउन सक्छ।

यसपछि तारागाउँ रिजेन्सी होटलको अवस्था आउँछ जहाँ अन्तर्राष्ट्रिय ब्रान्डसँगको सहकार्य भए पनि वित्तीय प्रदर्शनमा स्थिरता देखिँदैन। नाफा र घाटाको उतारचढाव, उच्च सञ्चालन खर्च, र प्रतिशेयर आम्दानीमा अस्थिरता देखिनु कम्पनीको आन्तरिक व्यवस्थापन सुधारको आवश्यकता देखाउने संकेत हुन्। यद्यपि पर्यटन क्षेत्र सुदृढ भएमा यस कम्पनीमा दीर्घकालीन सम्भावना देखिन्छ, तर हालको अवस्थाले यसलाई मध्यम जोखिमयुक्त बनाएको छ।

त्यसपछि ओरियन्टल होटलको अवस्था हेर्दा यो कम्पनी तुलनात्मक रूपमा स्थिर देखिन्छ। यसले निरन्तर सामान्य नाफा आर्जन गर्दै आएको छ र जोखिमको स्तर पनि न्यून छ। तर, यसको वृद्धि दर सीमित छ, जसले उच्च प्रतिफल खोज्ने लगानीकर्तालाई सन्तुष्ट पार्न सक्दैन। यद्यपि, स्थिरता र कम जोखिम चाहने लगानीकर्ताका लागि यो उपयुक्त विकल्प हुन सक्छ।

अन्ततः सिटि होटलको अवस्था आउँछ जहाँ वित्तीय स्थिति निकै चिन्ताजनक देखिन्छ। लगातार घाटा, नकारात्मक प्रतिशेयर आम्दानी, कमजोर क्यास फ्लो र उच्च मूल्याङ्कनले कम्पनीलाई यस्तो अवस्थामा पुर्याएको छ जहाँ समयमै सुधार भएन भने यो उच्च जोखिम समूहमा पर्न सक्ने स्पष्ट संकेत देखिन्छ। यस्तो अवस्थामा नियामक निकायहरूको सक्रियता अत्यन्त आवश्यक हुन्छ, किनकि सार्वजनिक लगानीको संरक्षण राज्यको दायित्वभित्र पर्छ।

यही अवस्थाबाट नियामकीय हस्तक्षेपको आवश्यकता क्रमशः स्पष्ट हुँदै जान्छ। जब कम्पनीहरूबीच यस्तो असमानता हुन्छ र केही कम्पनीहरू निरन्तर घाटामा रहन्छन्, त्यतिबेला बजारलाई पूर्ण रूपमा स्वतन्त्र छोड्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। पारदर्शिता अभाव हुँदा साना लगानीकर्ताहरू भ्रमित हुन सक्छन् र गलत निर्णय लिन सक्छन्। त्यसैले कम्पनीहरूले आफ्नो वित्तीय अवस्था, कर्जा विवरण र जोखिम सूचकहरू स्पष्ट रूपमा सार्वजनिक गर्नुपर्ने व्यवस्था कडाइका साथ लागू गर्नुपर्छ। यसले लगानीकर्तालाई यथार्थ बुझ्न सहयोग पुर्याउँछ।

यस्तै अवस्थामा प्रारम्भिक चेतावनी प्रणाली अत्यन्त प्रभावकारी हुन सक्छ। यदि कुनै कम्पनीमा लगातार घाटा देखिन्छ, कर्जा अनुपात बढ्दै जान्छ वा क्यास फ्लो कमजोर हुन्छ भने त्यस्तो कम्पनीलाई उच्च जोखिम समूहमा वर्गीकृत गरी विशेष निगरानीमा राख्न सकिन्छ। यसले लगानीकर्तालाई समयमै सचेत गराउनुका साथै कम्पनीलाई सुधार गर्न दबाब दिन्छ। यस्तो अभ्यास भारत, अमेरिका र बेलायतमा सफलतापूर्वक लागू गरिएको छ।

वित्तीय पुनर्संरचना पनि यस्तो अवस्थामा अनिवार्य उपायको रूपमा अघि आउँछ। घाटामा रहेका कम्पनीहरूले आफ्नो लागत संरचना पुनरावलोकन गर्नुपर्छ, अनावश्यक खर्च कटौती गर्नुपर्छ र आम्दानीका नयाँ स्रोतहरू विकास गर्नुपर्छ। कर्जा पुनर्गठन, व्यवस्थापन सुधार र दीर्घकालीन रणनीति निर्माण बिना यस्ता कम्पनीहरूलाई निरन्तर सञ्चालन गर्न दिनु सार्वजनिक लगानीका लागि जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।

कर्पोरेट गभर्नेन्स सुधार अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो। स्वतन्त्र निर्देशकहरूको भूमिका सुदृढ बनाउनुपर्ने, लेखा परीक्षण प्रणालीलाई पारदर्शी बनाउनुपर्ने र व्यवस्थापनलाई उत्तरदायी बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ। धेरै अवस्थामा कम्पनीहरूको वित्तीय समस्या व्यवस्थापनको कमजोरीबाट उत्पन्न हुने भएकाले यसलाई सुधार गर्न गभर्नेन्स महत्वपूर्ण साधन बन्न सक्छ।

यससँगै बैंकिङ प्रणालीसँगको समन्वय पनि आवश्यक हुन्छ। होटल क्षेत्रमा प्रवाहित कर्जाको गुणस्तर निगरानी गर्नुपर्ने हुन्छ, किनकि कमजोर कम्पनीहरूमा अत्यधिक कर्जा प्रवाह हुँदा वित्तीय प्रणालीमा समेत जोखिम बढ्न सक्छ। नेपाल राष्ट्र बैंकले यसतर्फ विशेष ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ।

विश्वका उदाहरणहरूले पनि यही कुरा पुष्टि गर्छन्। भारतले पर्यटन पूर्वाधार विस्तार र आन्तरिक पर्यटन प्रवर्द्धनमार्फत होटल उद्योगलाई सुदृढ बनाएको छ। अमेरिकाले कडा नियमन, पारदर्शी वित्तीय प्रणाली र प्रविधिको प्रयोगमार्फत आतिथ्य उद्योगलाई विश्वकै अग्रणी बनाएको छ। बेलायतले सेवा गुणस्तर र लेखापरीक्षण प्रणालीलाई सुदृढ बनाउँदै लगानीकर्ताको विश्वास कायम राखेको छ। फ्रान्स, जहाँ विश्वकै सबैभन्दा बढी पर्यटक पुग्छन्, त्यहाँ पर्यटन नीति, पूर्वाधार र नियमनको सन्तुलनले होटल उद्योगलाई अत्यन्त सफल बनाएको छ।

नेपालमा पनि यदि यस्ता अभ्यासहरू लागू गरियो भने होटल उद्योगले अर्थतन्त्रको प्रमुख आधार बन्न सक्छ। विदेशी मुद्रा आर्जन, रोजगारी सिर्जना र सेवा क्षेत्रको विस्तारमा यसले ठूलो योगदान पुर्याउन सक्छ। तर, यसका लागि आवश्यक छ समयमै हस्तक्षेप, स्पष्ट नीति, र पारदर्शी प्रणाली।

अन्ततः, होटल उद्योगलाई पूर्ण स्वतन्त्र छोड्नु वा अत्यधिक नियन्त्रण गर्नु दुवै उपयुक्त उपाय होइन। सन्तुलित नियामकीय हस्तक्षेपमार्फत मात्र सार्वजनिक लगानीलाई सुरक्षित राख्दै उद्योगलाई दीर्घकालीन रूपमा सुदृढ बनाउन सकिन्छ। सोल्टी होटल जस्तो कम्पनीले देखाएको स्थिरता प्रेरणादायी छ भने सिटी होटल जस्तो कम्पनीको अवस्था स्पष्ट चेतावनी हो कि समयमै सुधार नभए उच्च जोखिम समूहमा पर्न सक्ने सम्भावना रहन्छ। त्यसैले आजको आवश्यकता भनेको अवसरलाई सदुपयोग गर्दै जोखिमलाई समयमै नियन्त्रण गर्ने सन्तुलित दृष्टिकोण अपनाउनु हो, जसले नेपालको होटल तथा पर्यटन उद्योगलाई दीर्घकालीन रूपमा समृद्धिको आधार बनाउन सक्छ।