विश्वभरका सरकारहरु महंगी नियन्त्रण गर्न नसकेर आलस तालस भइरहेको बेला जापानमा भने महंगी बढेकोमा एक प्रकारको खुसीयाली छाएको छ । 

सरकारी अधिकारीहरु मात्र होइनन् अधिकांश नागरिकहरु समेत पछिल्लो समय बढेको महँगीले जापानको आर्थिक पुनर्जागरणको युग शुरु भएको संकेत गरिरहेको भन्दै उत्साहित देखिएका छन् ।

यो विरोधाभास किन उत्पन्न भयो ? उत्तर खोज्न जापानको ३० वर्ष लामो आर्थिक यात्रातर्फ फर्कनुपर्छ।

सन् १९८० को दशकको अन्त्यतिर जापान विश्वकै सबैभन्दा शक्तिशाली अर्थतन्त्रमध्ये एक थियो। टोकियोको घरजग्गाको मूल्यले संसारलाई चकित पारेको थियो भने शेयर बजारले नयाँ-नयाँ कीर्तिमान बनाइरहेको थियो। धेरै विश्लेषकले जापानले अमेरिकालाई पनि आर्थिक रूपमा उछिन्ने भविष्यवाणी गरेका थिए।

तर सन् १९९०–९१ मा घरजग्गा र शेयर बजारको विशाल बबल एकाएक फुट्यो। केही वर्षमै सम्पत्तिको मूल्य खर्बौं डलरले घट्यो। बैंकहरू खराब कर्जामा फसे। कम्पनीहरूले लगानी रोके। उपभोक्ताले खर्च कटौती गरे।

त्यहीँबाट सुरु भयो जापानको चर्चित Lost Decades अर्थात् हराएका तीन दशक। महँगी होइन, मूल्य घट्नु नै समस्या बन्यो

विश्वका अधिकांश देशहरू महँगीसँग जुधिरहेका बेला जापान भने उल्टो समस्यामा फस्यो। वर्षौंसम्म वस्तु तथा सेवाको मूल्य बढेन, कतिपय अवस्थामा घट्दै गयो। अर्थशास्त्रमा यसलाई डिफ्लेसन (Deflation) भनिन्छ।

पहिलो दृष्टिमा मूल्य घट्नु उपभोक्ताका लागि राम्रो लाग्न सक्छ। तर यही अवस्था लामो समय रहँदा अर्थतन्त्र सुस्त बन्दै जान्छ।

उपभोक्ताले भोलि अझै सस्तो हुन्छ भन्ने अपेक्षाले आज खरिद टार्छन्। बिक्री घटेपछि कम्पनीले उत्पादन घटाउँछन्। उत्पादन घटेपछि नयाँ लगानी हुँदैन। लगानी नहुँदा रोजगारी र तलब बढ्दैन। तलब नबढेपछि फेरि उपभोग घट्छ। यसरी अर्थतन्त्र एउटा दुष्चक्रमा फस्छ। जापानले यही चक्र तीन दशकसम्म भोग्यो।

तलब बढेन, अर्थतन्त्र पनि अघि बढेन

जापानी कम्पनीहरू दशकौँसम्म मूल्य बढाउन डराइरहे। ग्राहक गुम्ने डरले उनीहरूले उत्पादनको मूल्य स्थिर राखे। त्यसैसँगै कर्मचारीको तलब पनि लगभग स्थिर रह्यो।

धेरै जापानी कर्मचारीले करिब दुई दशकसम्म वास्तविक तलबमा उल्लेखनीय वृद्धि देखेनन्। आर्थिक वृद्धि पनि निकै सुस्त रह्यो। केन्द्रीय बैंकले ब्याजदर शून्यभन्दा तलसम्म झार्यो, ठूलो मात्रामा सरकारी ऋणपत्र किन्यो, तर अपेक्षित परिणाम आउन सकेन।

अहिले किन बदलियो अवस्था ?

सन् २०२२ पछि विश्वव्यापी ऊर्जा संकट, आपूर्ति शृंखलाको समस्या र कमजोर येनका कारण जापानमा पनि मूल्य बढ्न थाल्यो। सुरुमा यसलाई अस्थायी मानिएको थियो। तर त्यसपछि अर्को महत्त्वपूर्ण परिवर्तन भयो। कम्पनीहरूले धेरै वर्षपछि कर्मचारीको तलब बढाउन थाले। 

टोयोटा, हिताची, पानासोनिकजस्ता ठूला कम्पनीहरूले उल्लेखनीय तलब वृद्धि घोषणा गरे। श्रमिक अभाव, वृद्ध जनसंख्या र दक्ष जनशक्तिको कमीले पनि कम्पनीहरूलाई तलब बढाउन बाध्य बनायो।
अर्थशास्त्रीहरूले यसलाई निकै सकारात्मक संकेत माने। किनकि मूल्य मात्र होइन, आय पनि बढ्न थालेको थियो।

विश्वका अधिकांश केन्द्रीय बैंकले महँगी नियन्त्रण गर्न ब्याजदर बढाइरहेका बेला जापानले वर्षौँसम्म शून्य वा ऋणात्मक ब्याजदर कायम राखेको थियो।

अहिले बैंक अफ जापानले दशकौँ पुरानो नीति परिवर्तन गर्दै ब्याजदर बढाउन थालेको छ। यसको अर्थ केन्द्रीय बैंकलाई अब जापान डिफ्लेसनको दुष्चक्रबाट बाहिर निस्कँदै छ भन्ने विश्वास बढेको छ।

तर सबै जापानी खुसी भने छैनन्

सरकार र अर्थशास्त्री उत्साहित भए पनि सामान्य नागरिकको अनुभव भने मिश्रित छ। कमजोर येनका कारण आयातित खाद्यान्न, इन्धन र दैनिक उपभोग्य वस्तुको मूल्य बढेको छ। धेरै परिवारको मासिक खर्च बढेको छ। यदि तलबको वृद्धि मूल्य वृद्धिसँगै अघि बढेन भने अहिलेको उत्साह चाँडै निराशामा बदलिन सक्छ।

त्यसैले जापानका लागि अहिलेको सबैभन्दा ठूलो परीक्षा भनेको महँगीलाई तलब वृद्धिसँग जोडेर दिगो आर्थिक विस्तार कायम राख्नु हो।

स्मरण रहोस जापानमा सन् २०२५ मा खाद्य वस्तुको मूल्य ६.८५ सम्म बढेको थियो भने सन् २०२६ मा पनि चामल लगायतका आधारभूत खाद्य सामग्रीको मूल्यमा करिब ३.५५ को वृद्धि यथावत् छ। ऊर्जा र सेवा क्षेत्र, बिजुली र ग्यासको मूल्यमा सरकारले दिएको अनुदान समाप्त वा हेरफेर हुँदा महँगीमा उत्तरचढाव आइरहन्छ। जापानमा ३० वर्षयताकै उच्च दरमा कामदारहरूको तलब वृद्धि भएको छ।

कम्पनीहरूले बढेको ज्याला लागतलाई वस्तु तथा सेवाको बिक्री मूल्यमा समायोजन गर्दा सेवा क्षेत्रमा पनि मूल्यवृद्धि देखिएको छ।  आपूर्ति शृङ्खलाको चाप र आन्तरिक रूपमा कृषि उत्पादन (विशेष गरी चामल उत्पादन) मा आएको प्रतिकूलताका कारण पनि दैनिक उपभोग्य वस्तुको मूल्य बढेको छ।

विश्वका लागि जापानको पाठ

जापानले विश्वलाई एउटा महत्त्वपूर्ण आर्थिक पाठ सिकाएको छ—महँगी शून्य हुनु सधैं राम्रो हुँदैन।यदि मूल्य वर्षौंसम्म नबढे भने लगानी घट्छ, नवप्रवर्तन सुस्त हुन्छ, रोजगारी विस्तार हुँदैन, तलब बढ्दैन, आर्थिक वृद्धि कमजोर हुन्छ।

यसैले अहिले धेरै केन्द्रीय बैंकहरूले करिब २ प्रतिशतको स्थिर महँगीलाई स्वस्थ अर्थतन्त्रको संकेत मान्छन्। न धेरै महँगो, न धेरै सस्तो—बरु सन्तुलित मूल्य वृद्धि।

निष्कर्ष

तीन दशकसम्म संसारले जापानलाई डिफ्लेसनको देश भनेर चिन्यो। आज त्यही जापान मध्यम महँगी फर्किएकोमा खुसी छ। यो खुसी महँगीकै होइन, अर्थतन्त्र फेरि चल्न थालेको आशाको हो।

अर्थशास्त्रको एउटा गहिरो सत्य जापानले फेरि सम्झाइदिएको छ—सस्तो बजारले मात्र समृद्धि ल्याउँदैन, सन्तुलित मूल्य वृद्धि, बढ्दो तलब, बलियो उत्पादन र विश्वस्त उपभोक्ताले मात्रै दिगो आर्थिक विकास सम्भव हुन्छ।

महँगीलाई केवल मूल्य वृद्धिका रूपमा होइन, अर्थतन्त्रको स्वास्थ्य जाँच्ने एउटा सूचकका रूपमा बुझ्न सकियो भने मात्र जापानको अहिलेको मुस्कानको वास्तविक अर्थ बुझ्न सकिन्छ।