भारतमा आन्दोलन नयाँ विषय होइन। स्वतन्त्रता आन्दोलनदेखि भ्रष्टाचारविरोधी अभियान, नागरिकता संशोधन ऐन विरोध, किसान आन्दोलन र क्षेत्रीय आन्दोलनसम्म भारतले अनेक राजनीतिक उथलपुथल देखेको छ। 

तर अहिले देखिएको कक्रोज जनता पार्टी (CJP) को आन्दोलन केही कारणले फरक देखिएको छ। यो कुनै परम्परागत राजनीतिक दलले सुरु गरेको आन्दोलन थिएन। न यसको नेतृत्व स्थापित राजनीतिज्ञले गरेका थिए। यो आन्दोलन सामाजिक सञ्जालमा व्यंग्यका रूपमा जन्मियो, तर केही हप्तामै भारतको सबैभन्दा शक्तिशाली युवा आन्दोलनमध्ये एकमा परिणत भयो।

आज भारतको राजनीतिक वृत्तमा एउटा प्रश्न गम्भीर रूपमा उठेको छ–के कक्रोज जनता पार्टी केवल परीक्षा प्रश्नपत्र चुहावटको विरोध हो, वा यो भारतीय युवाको दशकौँदेखिको निराशा, बेरोजगारी र संस्थाप्रतिको घट्दो विश्वासको विस्फोट हो ?

विश्वका प्रतिष्ठित सञ्चारमाध्यमहरूले समेत यस आन्दोलनलाई प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको तेस्रो कार्यकालको सबैभन्दा ठूलो युवा चुनौतीमध्ये एकका रूपमा चित्रण गरेका छन्। आन्दोलनले संसद अवरुद्ध गरायो, विपक्षी दलहरूलाई एउटै मुद्दामा उभ्यायो, केन्द्र सरकारलाई आन्दोलनकारीसँग औपचारिक वार्तामा बस्न बाध्य बनायो, र शिक्षा प्रणाली सुधारका विषयलाई राष्ट्रिय बहसको केन्द्रमा ल्यायो।

एउटा टिप्पणीबाट सुरु भएको आन्दोलन

कुनै आन्दोलन सधैं ठूलो घटनाबाट सुरु हुँदैन। कहिलेकाहीँ एउटा वाक्यले इतिहासको दिशा बदलिदिन्छ।

भारतको सर्वोच्च अदालतका न्यायाधीशले बेरोजगार युवालाई कक्रोजसँग तुलना गरेको भनाइ व्यापक विवादमा परेपछि युवा सञ्चार रणनीतिकार अभिजीत दिप्केले सामाजिक सञ्जालमा एउटा व्यंग्यात्मक प्रश्न लेखे— 'यदि सबै कक्रोजहरू एकजुट भए भने ।'

त्यही व्यंग्य केही दिनमै एउटा आन्दोलनको प्रतीक बन्यो। इन्स्टाग्राम, एक्स (पूर्व ट्विटर) र युट्युबमार्फत लाखौँ युवाले आफूलाई कक्रोज भन्न थाले। उनीहरूको सन्देश स्पष्ट थियो—यदि सत्ताले हामीलाई तुच्छ ठान्छ भने, त्यही शब्दलाई प्रतिरोधको प्रतीक बनाइदिन्छौं।

आन्दोलन किन यति ठूलो बन्यो ?

भारतमा मेडिकल, इन्जिनियरिङ, सरकारी सेवा र अन्य प्रतिस्पर्धात्मक परीक्षाका प्रश्नपत्र पटक–पटक चुहिएको आरोप वर्षौंदेखि उठ्दै आएको थियो। लाखौँ विद्यार्थीको भविष्य अन्योलमा परेको थियो। २०२६ मा भएको राष्ट्रिय मेडिकल प्रवेश परीक्षाको प्रश्नपत्र चुहावटले करिब २० लाख परीक्षार्थी प्रभावित भएको दाबी गरियो। त्यसपछि आन्दोलनले केवल परीक्षा प्रणाली होइन, सम्पूर्ण शासन प्रणालीमाथि प्रश्न उठाउन थाल्यो।

युवाहरूको नारा केवल 'शिक्षामन्त्रीको राजीनामा'मा सीमित रहेन। उनीहरूले पारदर्शिता, रोजगारी, जवाफदेहिता र संस्थागत सुधारको माग गर्न थाले। यही कारण आन्दोलन विद्यार्थीको दायराबाट बाहिर निस्किएर मध्यमवर्ग, अभिभावक, शिक्षक र नागरिक समाजसम्म फैलियो ।

सुक्रबार दिउसो मन्त्रीद्धय जेपी नड्डा र जितेन्द्र सिंहसँग उक्त पार्टीका प्रवक्ता सौरभ दास र आशुतोष राँकाले गरेको वार्तामा सरकारले शनिबार दिउँसोसम्मको समय माग गरेको छ । शिक्षा मन्त्री धर्मेन्द्र प्रधानको राजिनामा नदिएमा आन्दोलनलाई देशभर फैलाउने चेतावनी आन्दोलनकारीहरुले दिइरहेका छन् ।

मोदी सरकार किन रक्षात्मक बन्यो ?

विगतमा किसान आन्दोलन, नागरिकता संशोधन ऐन विरोध र अन्य राष्ट्रिय आन्दोलनहरूलाई अनेक बाहानामा दबाएको मोदी सरकारले यस पटक पनि त्यसैगरि दबाउने प्रयास गरिरहेको छ । तर कक्रोज आन्दोलनले एउटा फरक अवस्था सिर्जना गर्यो। यो आन्दोलन प्रत्यक्ष रूपमा भारतको सबैभन्दा ठूलो मतदाता समूह—युवासँग जोडिएको थियो। उनीहरुले नेपाल र बंगलादेशमा भएका जेनजी विद्रोहलाई देखाउँदै भारतमा पनि त्यस्तै आन्दोलन गर्ने चेतावनी दिए, दिइरहेका छन् ।

उनीहरुको आन्दोलनलाई विपक्षी राजनीतिक पार्टीहरु देखि सामाजिक कार्यकर्ताहरु सम्मले समर्थन र सहयोग गरिरहेका छन् । सरकारमाथि दबाब यति बढ्यो कि प्रधानमन्त्री मोदीले प्रश्नपत्र चुहावटमा संलग्नमाथि कडा कारबाहीको प्रतिबद्धता जनाए, सरकारले कानुनी सुधारको प्रक्रिया अघि बढायो, र आन्दोलनकारीसँग औपचारिक वार्ता सुरु गरियो। आन्दोलनकारीहरूले भने शिक्षा मन्त्री धर्मेन्द्र प्रधानको राजीनामा र प्रणालीगत सुधारको मागबाट पछि हट्न अस्वीकार गरे।

कलाकार, अभियन्ता र सार्वजनिक व्यक्तित्व किन दुई धार

कुनै पनि ठूलो आन्दोलनमा जस्तै यस आन्दोलनले पनि सांस्कृतिक क्षेत्रलाई विभाजित गरिदियो। एक समूहले आन्दोलनलाई लोकतान्त्रिक अधिकारको अभ्यासका रूपमा समर्थन गर्योि। अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा हलिउड अभिनेताले आन्दोलनप्रति सार्वजनिक ऐक्यबद्धता जनाए। वातावरण अभियन्ताले लामो अनशन बसेर आन्दोलनलाई नैतिक बल दिए। विपक्षी नेता राहुल गान्धी र प्रियंका गान्धीसहितका नेताहरू पनि आन्दोलनको पक्षमा देखिए।

अर्कोतर्फ, आन्दोलनको शैली, व्यंग्यात्मक भाषा र राजनीतिक प्रभावलाई लिएर आलोचना पनि भयो। केहीले यसलाई विद्यार्थी आन्दोलनभन्दा बढी राजनीतिक अभियान बनाइएको आरोप लगाए भने केहीले विदेशी चर्चित व्यक्तिहरूको हस्तक्षेप आवश्यक नभएको तर्क गरे। सामाजिक सञ्जालमा समर्थन र विरोध दुवै अभूतपूर्व रूपमा फैलियो, जसले भारतीय समाजभित्रको वैचारिक ध्रुवीकरणलाई अझ स्पष्ट बनायो। कतिसम्म भने विगतमा मोदी सरकारको कटट्र समर्थक रहेका वा आफूलाई राजनीतिसँग मतलव छैन भन्दै आएका सलमान खान, हुमा कुरेसी, आलिया भट्टलगायतका दर्जनौ कलाकारहरु पनि यस पटक खुलेरै कक्रोज जनता पार्टीको आन्दोलनलाई समर्थन गरिरहेका छन् । हुमा कुरेसी त आन्दोलन स्थलमै पुगेर नारावाजीमा सहभागि भइन ।

आन्दोलनको वास्तविक शक्ति

कक्रोज जनता पार्टीको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि कुनै चुनाव जित्नु होइन। यसको उपलब्धि भनेको भारतीय युवाको असन्तुष्टिलाई राष्ट्रिय राजनीतिक बहसको केन्द्रमा ल्याउनु हो। यस आन्दोलनले देखाएको अर्को महत्वपूर्ण कुरा के हो भने आजको भारतमा सामाजिक सञ्जालबाट जन्मिएको अभियान पनि केही सातामै राष्ट्रिय आन्दोलन बन्न सक्छ।

यो आन्दोलन सफल हुन्छ कि हुँदैन, त्यसको निर्णय समयले गर्नेछ। तर एउटा कुरा भने स्पष्ट छ— यसले भारतीय राजनीतिलाई एउटा नयाँ सन्देश दिएको छ। त्यो सन्देश होस् डिजिटल पुस्तालाई बेवास्ता गरेर अब राजनीति चलाउन गाह्रो हुँदै गएको छ।