अर्थात सर्किट ब्रेकर भनेको बजारमा अस्वाभाविक उतारचढाव हुँदा कारोबारलाई केही समय वा दिनभरका लागि रोक्ने सुरक्षा संयन्त्र हो। यसको उद्देश्य मूल्य नियन्त्रण गर्नु होइन, बरु लगानीकर्तालाई सूचना पचाउने, अफवाहबाट बाहिर निस्कने र भावनात्मक निर्णयबाट जोगिने समय उपलब्ध गराउनु हो।
विश्वव्यापी रुपमा अमेरिकाबाट शुरु भएको थियो । १९८७ को ‘ब्ल्याक मन्डे’ पछि यो प्रणाली विकास गरिएको हो ।
नेपाल स्टक एक्सचेञ्जले २०६४ सालदेखि सर्किट ब्रेकको व्यवस्था गरेको छ । २०६४ अघि शेयर बजारमा एकैदिन जति पनि घटबढ हुनसक्ने व्यवस्था थियो । यो व्यवस्थापछि एकै दिनमा नेप्से परिसूचक ६ प्रतिशत भन्दा बढी घट बढ भए वा कुनै कम्पनीको शेयर मूल्य १० प्रतिशत घटबढ भए सर्किट ब्रेकर लगाइन्छ ।
परिमार्जित नियम अनुसार अहिले स्टककाे मूल्य १५ प्रतिशत घटबढ हुँदा सर्किट ब्रेक लाग्छ भने नेप्सेमा ५ प्रतिशत र ८ प्रतिशत घटबढ हुँदा क्रमशः पहिलाे र दाेस्राे सर्किट ब्रेक लाग्छ।
तर संसारका सबै बजारमा यसको नियम एउटै छैन। बजारको आकार, लगानीकर्ताको प्रकृति र वित्तीय संस्कृतिअनुसार यसको स्वरूप फरक–फरक छ। सामान्य अर्थमा यो एउटा सुरक्षात्मक कवच हो, तर यसभित्रका केही नियमहरू अलि अनौठा, चाखलाग्दा र विरोधाभासपूर्ण पनि छन्।
अमेरिका: स्वतन्त्र बजार, तर आपत्कालीन ‘ब्रेक’ सबैभन्दा बलियो
अमेरिकी बजारले सामान्य अवस्थामा मूल्यलाई पूर्ण रूपमा स्वतन्त्र छोड्छ। कुनै पनि कम्पनीको शेयरमा दैनिक ५% वा १०% को सीमा छैन। मूल्य जतिसुकै बढ्न वा घट्न सक्छ। तर सूचकांकमा असाधारण गिरावट आएपछि नियामक तुरुन्त सक्रिय हुन्छ।
हालको नियम
७% गिरावट → १५ मिनेट कारोबार स्थगित
१३% गिरावट → पुनः १५ मिनेट स्थगित
२०% गिरावट → त्यस दिनको कारोबार बन्द
अमेरिकी मोडलको मूल दर्शन स्पष्ट छ—बजारलाई स्वतन्त्र छोड, तर भीडको मनोविज्ञानले नियन्त्रण गुमाउन थालेपछि हस्तक्षेप गर।
एसिया: दुर्घटना हुनुअघि नै नियन्त्रण
एसियाका अधिकांश बजारले अमेरिकी शैलीभन्दा फरक नीति अपनाएका छन्।
चीन
चीनमा अधिकांश शेयर
१०% भन्दा बढी बढ्न सक्दैन।
१०% भन्दा बढी घट्न सक्दैन।
'ST' (Special Treatment) कम्पनीका लागि सीमा ±५% मात्र छ।
यसको उद्देश्य बजारलाई नियन्त्रित गर्दै विकास गर्नु रहेको बताउने गरिन्छ । तर २०१६ मा चीनले सूचकांकमा ५% र ७% सर्किट ब्रेकर लागू गर्दा उल्टै लगानीकर्ता झन् डराएर बेच्न थाले। केही दिनमै त्यो नियम हटाइयो।
भारत
भारतमा व्यक्तिगत शेयरका लागि २, ५,१० र २०% सम्मको दैनिक मूल्य सीमा हुन्छ।
त्यसैगरी Nifty वा Sensex मा ठूलो गिरावट आएमा चरणबद्ध रूपमा कारोबार रोकिन्छ। भारतले व्यक्तिगत शेयर र सम्पूर्ण बजार—दुवै तहमा सुरक्षा संयन्त्र राखेको छ।
जापान
जापानको नियम अझ रोचक छ। त्यहाँ दैनिक सीमा प्रतिशतमा होइन, शेयरको मूल्यअनुसार फरक हुन्छ।
महँगो शेयरका लागि ठूलो दायरा, सस्तो शेयरका लागि सानो दायरा। यसले मूल्यको वास्तविक प्रकृतिअनुसार जोखिम व्यवस्थापन गर्ने प्रयास गर्छ।
दक्षिण कोरिया
दक्षिण कोरियाले बजार अस्थिर हुँदा सर्किट ब्रेकर मात्र होइन, Short Selling नै अस्थायी रूपमा बन्द गर्न सक्छ। यो विश्वका विकसित बजारमध्ये सबैभन्दा कडा हस्तक्षेप मानिन्छ।
युरोप: बजार होइन, समस्या भएको कम्पनीलाई रोक
युरोपेली बजारको सोच अमेरिकी वा चिनियाँ शैलीभन्दा फरक छ। यदि एउटा कम्पनीको शेयरमा अचानक १५–२० प्रतिशत उतारचढाव आयो भने सम्पूर्ण बजार बन्द हुँदैन।
बरु त्यही कम्पनीको कारोबार रोकिन्छ। नयाँ खरिद–बिक्री आदेश संकलन गरिन्छ। त्यसपछि नयाँ सन्तुलित मूल्यमा कारोबार सुरु हुन्छ। यसलाई Volatility Interruption भनिन्छ। यसले सम्पूर्ण बजारलाई असर नपारी समस्या भएको कम्पनीलाई मात्र नियन्त्रण गर्छ।
अफ्रिका: सानो बजार, ठूलो सावधानी
अफ्रिकी शेयर बजारको आकार विश्वका ठूला बजारभन्दा धेरै सानो छ। तर यिनले सुरक्षा संयन्त्रलाई बेवास्ता गरेका छैनन्। अफ्रिकी बजारको चुनौती भनेको कम तरलता हो। थोरै खरिद–बिक्रीले पनि मूल्य धेरै परिवर्तन गर्न सक्छ। त्यसैले त्यहाँ सर्किट ब्रेकरको भूमिका अझ महत्वपूर्ण हुन्छ।
दक्षिण अफ्रिका
Johannesburg Stock Exchange ले असामान्य मूल्य उतारचढाव हुँदा व्यक्तिगत शेयरको कारोबार रोक्छ।
नाइजेरिया
सूचकांक तथा व्यक्तिगत शेयर दुवैमा निगरानी राखिन्छ।
केन्या
अत्यधिक उतारचढाव रोक्न दैनिक मूल्य सीमा लागू गरिएको छ।
इजिप्ट
ठूलो गिरावट आएपछि अस्थायी कारोबार स्थगित गर्ने व्यवस्था छ।
सर्किट ब्रेकरले बजार बचाउँछ कि डर बढाउँछ ?
यही विषयमा अर्थशास्त्रीहरू दुई धारमा विभाजित छन्।
समर्थन गर्नेहरूको तर्क
आतंकपूर्ण बिक्री रोक्छ।
लगानीकर्तालाई सोच्ने समय दिन्छ।
गलत सूचना फैलिँदा बजार जोगाउँछ। एल्गोरिदमिक कारोबारको गति कम गर्छ।
विरोध गर्नेहरूको तर्क
कारोबार रोकिने डरले लगानीकर्ता झन् छिटो बेच्न सक्छन्। वास्तविक मूल्य निर्धारणमा ढिलाइ हुन्छ।समग्रमा यसैले अहिले विश्वका धेरै नियामकहरू सर्किट ब्रेकरलाई केवल 'ब्रेक' होइन, लगानीकर्ताको मनोविज्ञान व्यवस्थापन गर्ने उपकरणका रूपमा हेर्न थालेका छन्।
