अस्पतालका गल्लीहरूमा स्टेथोस्कोप र सिरिन्ज बोकेर बिरामीको धड्कन जोगाउन दौडिने ती हातहरू आज आफ्नै शरीरलाई गलाइरहेका छन्। 

सेतो एप्रोन लगाएर अरूको दुखाइमा मलम लगाउने नर्स र चिकित्सकहरू आज आफैँ 'बिरामी' बनेका छन्, तर कुनै जीवाणुका कारण होइन—राज्यको 'बहिरोपन' र प्रणालीको 'रुघाखोकी'का कारण।

काठमाडौँको व्यस्त सडक र अस्पतालका चिसो वार्डहरूमा अहिले एउटा अनौठो र करुण 'म्याराथुन' चलिरहेको छ। यो दौड पदक जित्नका लागि होइन, बरु आफ्नो अस्तित्व र श्रमको सम्मान जोगाउनका लागि हो। यो 'आमरण अनसन' को म्याराथुन हो।

आईसीयू बेडबाट नर्स ज्योतिको सङ्घर्ष

दृश्य वीर अस्पतालको सघन उपचार कक्ष (आईसीयू) को हो। बेडमा छिन्, नर्स ज्योति रानाभाट। ६ दिन अघिसम्म उनी अरू बिरामीलाई औषधि खुवाउँदै थिइन्, उनीहरूको स्वास्थ्य अवस्थाको रिपोर्टिङ गर्दै थिइन्। तर, आज उनी आफैँ बेडमा ढलेकी छिन्। ६ दिनदेखिको अन्नविहीन शरीर शिथिल छ, तर उनको १५ बुँदे मागको अडान भने इस्पात जस्तै बलियो छ।

नर्सिङ सेवामा न्यूनतम पारिश्रमिकको ग्यारेन्टी, श्रम शोषणको अन्त्य र सुरक्षित कार्य वातावरण—यी मागहरू बोकेर अनसन सुरु गरेकी ज्योतिको स्वास्थ्य जटिल बनेपछि उनलाई आईसीयूमा सारिएको छ। उनका साथीहरू अस्पतालको प्राङ्गणमा ऐक्यबद्धता जनाउँदै गर्दा ज्योतिको आँखाले एउटै प्रश्न सोधिरहेको छ—"के बिरामी बचाउने हातहरूले आफ्नो सम्मानका लागि ज्यानै दिनुपर्ने हो?"

माइतीघरको तप्दै सडकमा डिल्ली हरिजन

वीर अस्पतालबाट केही किलोमिटर पर माइतीघर मण्डलामा अर्को दृश्य छ। जहाँ मंगलबारदेखि इन्टर्न चिकित्सक डिल्ली हरिजन अनसनमा बसेका छन्। घामले तप्दै गरेको मण्डलाको भुईँमा बसेर उनी 'समान कामका लागि समान पारिश्रमिक' को माग गरिरहेका छन्।

डा. हरिजनले चार महिनादेखि शिक्षा मन्त्रालय र चिकित्सा शिक्षा आयोगको ढोका ढकढक्याए। आश्वासनका पोकाहरू धेरै पाए, तर ठोस निर्णय कहिल्यै पाएनन्। कार्यदलको प्रतिवेदन दराजमा थन्किएको छ, तर उनको श्रमको मूल्य सडकमा बेवारिसे बनेको छ। शिक्षा र स्वास्थ्यको दोसाँधमा पिल्सिएका इन्टर्नहरूको पीडा डिल्लीको अनसनमा प्रतिविम्बित भएको छ।

डा. केसीबाट सुरु भएको त्यो शृङ्खला

स्वास्थ्य क्षेत्रमा अनसनको यो शृङ्खला नयाँ भने होइन। वरिष्ठ चिकित्सक डा. गोविन्द केसीले सुदूरपश्चिम पुगेर सुरु गरेको अनसनले स्वास्थ्य क्षेत्रको बेथिति उजागर गरेको धेरै समय भएको छैन। उनीसँग सम्झौता त भयो, तर ती सम्झौताका मसी सुक्न नपाउँदै फेरि नर्स र इन्टर्नहरू सडकमा आउनुपर्ने बाध्यता आइलाग्यो। यो एउटा यस्तो रिले दौड जस्तो भएको छ, जहाँ एकजनाले अनसन तोड्दा अर्कोले सुरु गर्नुपर्ने विवशता छ।

मन्त्रालयका 'सकारात्मक' वार्ता र शून्य नतिजा

उता स्वास्थ्य मन्त्रालयको बन्द कोठाभित्र फाइलहरू पल्टिन्छन्। स्वास्थ्य सचिव डा. विकास देवकोटा भन्छन्, "वार्ता सकारात्मक छ, तर सबै कुरा हाम्रो हातमा छैन।" कानुन बनाउने कुरा, श्रमको कुरा र बजेटको कुरा अन्य मन्त्रालयसँग जोडिएको बहानामा समाधानको गाँठो झन् कसिलो बन्दै गएको छ।

मन्त्रालयका प्रवक्ताहरू भन्छन्—"हामी सहमतिको प्रयासमा छौँ।" तर, आईसीयूमा छटपटाइरहेकी ज्योति र मण्डलामा सुकिरहेका डिल्लीका लागि ती शब्दहरू केवल 'पेनकिलर' जस्तै भएका छन्, जसले केही बेर दुखाइ त कम गर्छ तर रोग निको पार्दैन।

कहिले टुङ्गिने हो ?

स्वास्थ्य सुधारको यो म्याराथुन कहिले टुङ्गिने हो, कसैलाई थाहा छैन। तर, जब निको पार्ने हातहरू नै आफ्नो अधिकारका लागि मरणासन्न अवस्थामा पुग्छन्, तब समग्र देशको 'स्वास्थ्य' नै बिरामी परेको आभास हुन्छ। सेतो कोटभित्रका यी चित्कारहरूले कहिले न्याय पाउलान् ? यो प्रश्न अहिले माइतीघरको धुलो र अस्पतालको 'डिसइन्फेक्टेन्ट' गन्धमा तैरिरहेको छ।