क्रिकेटको मैदानमा चौका र छक्काको प्रतिस्पर्धा सुरु हुनुअघि नै नेपाल प्रिमियर लिग (एनपीएल) ले व्यावसायिक बजारमा आफ्नो उपस्थिति बलियो बनाउने संकेत दिएको छ।

प्रसारण अधिकार, डिजिटल माध्यम, टिकट बिक्री, प्रायोजन र विदेशी खेलाडीको सहभागिताले प्रतियोगितालाई केवल खेलकुदको सीमाभन्दा बाहिर पुर्‍याएका छन्। अब चुनौती प्रतियोगिता आयोजना गर्नु मात्र होइन, त्यसबाट सिर्जना हुने आर्थिक अवसरलाई दिगो उद्योगमा रूपान्तरण गर्नु हो।

  एनपीएलको तेस्रो संस्करण आज (सोमबार), २६ अक्टोबर अर्थात् कात्तिक ९ देखि कीर्तिपुरस्थित त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट मैदानमा सुरु हुँदैछ। नोभेम्बर २१ अर्थात् कात्तिक २५ सम्म चल्ने प्रतियोगितामा आठ फ्रेन्चाइज टोलीले प्रतिस्पर्धा गर्नेछन्। उद्घाटन खेलमा साविक विजेता लुम्बिनी लायन्स र सुदूरपश्चिम रोयल्स आमनेसामने हुनेछन्। यस संस्करणको तालिकाअनुसार उद्घाटन खेल साँझ ५ बजे सुरु हुनेछ।

 यसपालि प्रतियोगिताको महत्त्व बढ्नुका पछाडि तीन प्रमुख परिवर्तन छन्—अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद् (आईसीसी) को औपचारिक मान्यता, निर्णय पुनरावलोकन प्रणाली (डीआरएस) को प्रयोग र प्रसारण तथा टिकट बिक्री अधिकारबाट प्राप्त हुने ठूलो व्यावसायिक रकम। यी परिवर्तनले नेपाली क्रिकेटको विश्वसनीयता बढाउने सम्भावना छ। तर यसबाट खेलाडी, आयोजक, निजी क्षेत्र र समग्र अर्थतन्त्रले कति लाभ लिन्छन् भन्ने प्रश्नको उत्तर प्रतियोगिता सकिएपछि सार्वजनिक हुने वित्तीय विवरण र आर्थिक प्रभावको मूल्याङ्कनले दिनेछ।

 प्रसारण र टिकट अधिकारमै ३३ करोड ५३ लाख रुपैयाँ

 एनपीएलको तेस्रो संस्करणको आर्थिक आकार बुझ्न यस वर्षको प्रसारण तथा टिकट बिक्री अधिकारको सम्झौता महत्त्वपूर्ण छ। आयोजक नेपाल क्रिकेट संघ (क्यान) ले यी अधिकारका लागि तीनवटा सम्झौताबाट कुल ३३ करोड ५३ लाख रुपैयाँको निश्चित रकम प्राप्त गर्ने व्यवस्था गरेको छ।

 प्रतियोगिताको विश्वव्यापी डिजिटल प्रसारण अधिकार नेटटीभीले १८ करोड ४ लाख रुपैयाँमा प्राप्त गरेको छ। नेपालभित्र टेलिभिजन प्रसारण अधिकार हिमालय टेलिभिजन नेटवर्कले १४ करोड ६४ लाख रुपैयाँमा लिएको छ। टिकट बिक्री अधिकार ईसेवाले ८५ लाख रुपैयाँमा प्राप्त गरेको विवरण सार्वजनिक भएको छ।

 यो रकम एनपीएलको व्यावसायिक विकासमा महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हो। यसले खेलकुद सामग्रीको प्रसारण अधिकार पनि बिक्रीयोग्य सम्पत्ति बन्न सक्छ भन्ने देखाउँछ। प्रतियोगिताको दर्शक संख्या, खेलप्रतिको उत्साह र नेपाली क्रिकेटको बजार सम्भावनालाई निजी कम्पनीले आर्थिक मूल्य दिन थालेका छन्।

एनपीएलको पहिलो संस्करणले नै नेपाली क्रिकेटमा व्यावसायिक प्रतियोगिता सञ्चालन गर्न सकिने आधार देखाएको थियो। क्यानले सार्वजनिक गरेको वित्तीय विवरणअनुसार पहिलो संस्करणको कुल आम्दानी २७ करोड ६९ लाख रुपैयाँभन्दा बढी र खर्च २० करोड १५ लाख रुपैयाँभन्दा बढी थियो। खर्च कटाउँदा करिब ७ करोड ५४ लाख रुपैयाँ बचत भएको थियो।

दोस्रो संस्करणको वित्तीय विवरणले प्रतियोगिताको आकार अझ बढेको देखाउँछ। क्यानको प्रतिवेदनअनुसार दोस्रो एनपीएलको कुल आम्दानी ४७ करोड ३६ लाख रुपैयाँभन्दा बढी र कुल खर्च २१ करोड ९६ लाख रुपैयाँभन्दा बढी थियो। आम्दानी र खर्चको अन्तर करिब २५ करोड ४० लाख रुपैयाँ थियो। यसमध्ये फ्रेन्चाइज टोलीहरूलाई आम्दानी बाँडफाँटअन्तर्गत करिब १६ करोड १९ लाख रुपैयाँ वितरण गरिएको थियो। क्यानको हिस्सामा करिब ९ करोड २१ लाख रुपैयाँ परेको विवरण सार्वजनिक भएको छ।

यी तथ्याङ्कले एनपीएलको व्यावसायिक आकार तीव्र रूपमा बढेको देखाउँछन्। पहिलो संस्करणमा आम्दानी र खर्चबीचको अन्तर करिब ७ करोड ५४ लाख रुपैयाँ थियो भने दोस्रो संस्करणमा करिब २५ करोड ४० लाख रुपैयाँ पुग्यो। तर दुवै संस्करणको लेखा वर्गीकरण, आम्दानी बाँडफाँट र खर्चको परिभाषा एकरूप छन् कि छैनन् भन्ने विषयमा पनि ध्यान दिनुपर्छ। कुल आम्दानी, खर्च कटाएपछिको बचत, फ्रेन्चाइजलाई बाँडिएको रकम र क्यानले राखेको रकम एउटै सूचक होइनन्।

 तेस्रो संस्करणको प्रसारण तथा टिकट अधिकार सम्झौताले प्रतियोगिताको व्यावसायिक सम्भावना थप बलियो बनाएको छ। यद्यपि, यस वर्षको अन्तिम नाफा कति हुन्छ भन्ने अहिले नै भन्न सकिँदैन। डीआरएस प्रविधि, खेलाडीको पारिश्रमिक, मैदान व्यवस्थापन, सुरक्षा, प्रसारण उत्पादन र अन्य सञ्चालन खर्चसमेत जोडेर वित्तीय विवरण सार्वजनिक भएपछि मात्र वास्तविक तस्वीर स्पष्ट हुनेछ।

आईसीसीको मान्यताले बदल्न सक्ने बजार

 यस संस्करणको अर्को ठूलो उपलब्धि आईसीसीको औपचारिक मान्यता हो। आईसीसीले अक्टोबर १६ मा तेस्रो संस्करणलाई स्वीकृति दिएको थियो। यसका कारण यस संस्करणका खेलले आधिकारिक ट्वान्टी–२० मान्यता पाउनेछन् र खेलाडीको रन तथा विकेट आधिकारिक करियर तथ्याङ्कमा समावेश हुनेछन्।

खेलाडीका लागि आधिकारिक तथ्याङ्कमा स्थान पाउनु व्यक्तिगत करियरको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। फ्रेन्चाइजका लागि सक्रिय अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडी आकर्षित गर्ने वातावरण बन्न सक्छ। दर्शकका लागि प्रतिस्पर्धाको स्तर र विश्वसनीयता बढ्न सक्छ। आयोजकका लागि भने अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतियोगिताको परिचय विस्तार गर्ने अवसर सिर्जना हुन्छ।

 यसको आर्थिक प्रभाव तत्काल प्रसारण अधिकारमा मात्र सीमित हुँदैन। अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडी सहभागी हुँदा विदेशी दर्शकको चासो बढ्न सक्छ, डिजिटल सदस्यता बिक्रीको सम्भावना बढ्न सक्छ र प्रायोजकले प्रतियोगितामा लगानी गर्नुको व्यावसायिक कारण थप बलियो हुन सक्छ। तर यी सम्भावना वास्तविक आम्दानीमा रूपान्तरण हुन दर्शक संख्या, प्रसारणको गुणस्तर, प्रतिस्पर्धात्मक खेल र व्यावसायिक व्यवस्थापन महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।

एनपीएलले अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता पाउनु उपलब्धि हो, तर मान्यता मात्रले विदेशी लगानी वा दर्शकको आम्दानी स्वतः बढाउँदैन। प्रतियोगिताले वर्षैपिच्छे गुणस्तरीय खेल, विश्वसनीय वित्तीय व्यवस्थापन र दर्शकलाई आकर्षित गर्ने सामग्री दिन सक्नुपर्छ।

 डीआरएसमा डेढदेखि दुई करोड रुपैयाँको लगानी

तेस्रो संस्करणमा निर्णय पुनरावलोकन प्रणाली (डीआरएस) प्रयोग गरिँदैछ। अम्पायरको निर्णयमा चित्त नबुझेमा टोलीले निश्चित नियमअनुसार पुनरावलोकन माग्न सक्ने यो प्रणालीले खेलको निष्पक्षता र विश्वसनीयता बढाउने अपेक्षा गरिएको छ।

क्यानका सचिव पारस खड्काले डीआरएस कार्यान्वयनमा करिब डेढ करोडदेखि दुई करोड रुपैयाँसम्म खर्च हुने बताएका छन्। यो खर्च क्यान र आठ फ्रेन्चाइज टोलीबीच बाँडिने विवरण सार्वजनिक भएको छ। प्रणालीमा बल ट्र्याकिङ, किनारामा बल लागेको पत्ता लगाउने प्रविधि र अन्य भिडियो पुनरावलोकन सुविधा समावेश हुनेछन्।

 यो लगानीलाई प्रतियोगिताको गुणस्तर सुधार गर्ने खर्चका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। खेलको निर्णयमाथि विवाद कम हुनु, दर्शकको विश्वास कायम रहनु र प्रसारणको स्तर बढ्नु दीर्घकालीन रूपमा प्रतियोगिताको व्यावसायिक मूल्यसँग सम्बन्धित छन्।

 तर प्रविधि भित्र्याउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। त्यसको प्रयोग पारदर्शी हुनुपर्छ, दर्शकलाई निर्णय प्रक्रिया बुझ्न सजिलो हुनुपर्छ र प्रविधिका कारण थपिने समयलाई प्रसारण तथा खेल तालिकामा उचित व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। उच्च खर्च गरेर ल्याइएको प्रणालीले दर्शकको अनुभव र प्रतियोगिताको विश्वसनीयतामा मापनयोग्य सुधार ल्याउन सकेमा मात्र त्यसको लगानी सार्थक हुनेछ।

 मैदानबाहिरको अर्थतन्त्र: होटलदेखि साना व्यापारीसम्म

एनपीएलको आर्थिक प्रभाव क्यान र आठ फ्रेन्चाइजको वित्तीय विवरणमा मात्र सीमित हुँदैन। कीर्तिपुरमा खेल हेर्न आउने दर्शक, खेलाडी, प्रशिक्षक, प्राविधिक, सञ्चारकर्मी र अन्य कर्मचारीले स्थानीय अर्थतन्त्रमा खर्च गर्छन्। उनीहरूको आवागमनले यातायात, खाना, खाजा, होटल, पसल, खेलकुद सामग्री र अस्थायी व्यापारमा माग बढाउन सक्छ।

मैदानबाहिर झण्डा, जर्सी, टोपी, खाजा र पेय पदार्थ बेच्ने साना व्यवसायीका लागि पनि प्रतियोगिता आम्दानीको अवसर हुन सक्छ। डिजिटल टिकट बिक्री, अनलाइन प्रसारण र विज्ञापनले भौतिक बजारबाहिरका कम्पनीलाई समेत कारोबारको अवसर दिन्छन्।

तर यस्तो आर्थिक लाभ कति हुन्छ भन्ने विषयमा अनुमानभन्दा तथ्य महत्त्वपूर्ण छन्। कति दर्शक बाहिरबाट आए, उनीहरूले कति खर्च गरे, कति अस्थायी रोजगारी सिर्जना भयो, स्थानीय व्यवसायको कारोबार कति बढ्यो र कति आम्दानी बाहिरी कम्पनीमा गयो भन्ने विवरणबिना एनपीएलको समग्र आर्थिक प्रभाव मापन गर्न सकिँदैन।

 यस्तै, खेलको दिन बढ्ने भीड, सवारी चाप, फोहोर, ध्वनि र सार्वजनिक स्थानको व्यवस्थापनमा पर्ने दबाबलाई पनि आर्थिक विश्लेषणमा समेट्नुपर्छ। व्यवसाय बढ्नु सकारात्मक पक्ष हो, तर त्यसको लागत स्थानीय समुदायले बेहोर्नुपर्ने अवस्था आयो भने लाभ र लागतको वितरण असन्तुलित हुन सक्छ।

 एनपीएललाई वास्तविक आर्थिक उपलब्धि बनाउन स्थानीय व्यवसायीको सहभागिता, व्यवस्थित व्यापार क्षेत्र, सरसफाइ, यातायात व्यवस्थापन र अस्थायी कामदारको सुरक्षा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

 एनपीएलमा विश्वचर्चित खेलाडीको जमघट, मिलरदेखि रदरफोर्डसम्म मैदानमा उत्रिँदै

यसपटक दक्षिण अफ्रिकाका डेभिड मिलर, वेस्ट इन्डिजका शेरफेन रदरफोर्ड, अस्ट्रेलियाका डेभिड वार्नर र वेस्ट इन्डिजकै आन्द्रे रसेलजस्ता विश्वचर्चित खेलाडीको सहभागिताले प्रतियोगितालाई थप आकर्षक बनाएको छ।

दक्षिण अफ्रिकाका आक्रामक ब्याटर डेभिड मिलर कर्णाली याक्समा अनुबन्धित भएका छन् भने वेस्ट इन्डिजका ब्याटर शेरफेन रदरफोर्ड सुदूरपश्चिम रोयल्समा आबद्ध भएका छन्। रदरफोर्डले सन् २०२५ को इन्डियन प्रिमियर लिग (आईपीएल) मा गुजरात टाइटन्सबाट खेलेका थिए।

 अस्ट्रेलियाका पूर्वकप्तान डेभिड वार्नर काठमाडौं गोर्खाजबाट खेल्दैछन्। वेस्ट इन्डिजका अलराउन्डर आन्द्रे रसेल, श्रीलंकाका पूर्वकप्तान एन्जेलो म्याथ्युज र टी–२० कप्तान चरिथ असलंका विराटनगर किंग्समा आबद्ध छन्। बंगलादेशका पूर्वकप्तान सकिब अल हसन, अलराउन्डर मेहदी हसन र मोहम्मद सैफुद्दिन पोखरा एभेन्जर्सका विदेशी खेलाडी हुन्।

 इंग्ल्यान्डका अनुभवी अलराउन्डर मोइन अली र न्युजिल्यान्डका जिमी निसम जनकपुर बोल्ट्समा छन्। पाकिस्तानका साहिबजादा फरहान र हुसेन तलात, स्कटल्यान्डका मार्क वाट, ब्रान्डन म्याकमुलन, न्युजिल्यान्डका स्कट कुग्लाइन, नामिबियाका रुबेन ट्रम्पलम्यान, श्रीलंकाका निरोशन डिकवेला र अमेरिकी अलराउन्डर शेड्ली भान शाल्कविक पनि विभिन्न टोलीमा आबद्ध छन्। विश्वकै चर्चित खेलाडीहरुको सहभागिताले एनपिएलको आकर्षणलाई विश्व्व्यापी बनाएको छ ।