विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार विश्वभर वार्षिक ७ लाख २० हजारभन्दा बढी मानिसले आत्महत्या गर्ने गरेका छन्। 

तीमध्ये शरीरमा आफैँ आगो लगाएर ज्यान दिने आत्मदाहको हिस्सा करिब ३ प्रतिशत अर्थात् वार्षिक करिब २१ हजार सम्म हुने गरेको विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धानहरूले देखाएका छन्। तर, यो संख्या सानो देखिए पनि यसको मृत्युदर ७० देखि ९० प्रतिशतसम्म हुने र यसले समाजमा पार्ने मनोवैज्ञानिक प्रभाव निकै गहिरो र त्रासदीपूर्ण हुने गर्दछ।

अन्तर्राष्ट्रिय चिकित्सा जर्नल PubMed काअनुसार, विकसित देशहरूमा कुल आत्महत्यामध्ये आत्मदाहको दर रैथाने रूपमा निकै कम (०.०६ देखि १ प्रतिशत) छ। तर, नेपालसहित दक्षिण एसिया र मध्यपूर्वका विकासोन्मुख देशहरूमा यो दर अनपेक्षित रूपमा उच्च (कतिपय क्षेत्रमा ४० प्रतिशतसम्म) पाइएको छ।

विश्वमा सबैभन्दा बढी आत्मदाह हुने देश

विश्वभर भएका जानीजानी आगो लगाउन  घटनाहरूको अध्ययन गर्दा यसको प्रकोप मुख्य रूपमा तीनवटा क्षेत्रमा बढी देखिन्छ:

भारतः भारत सबैभन्दा बढी आत्महत्या र आत्मदाह हुने देश हो। यहाँ वार्षिक १५०० भन्दा बढी आत्मदाहका घटना दर्ता हुने गरेका छन्। यसको मुख्य कारण पारिवारिक हिंसा, दाइजो उत्पीडन र आर्थिक तनाव पाइएको छ।

मध्यपूर्व (इरान र अफगानिस्तान): इरान र अफगानिस्तानका ग्रामीण क्षेत्रमा युवा र विवाहित महिलाहरूमा आत्मदाहको दर विश्वमै उच्च छ। कतिपय अस्पतालका तथ्याङ्क अनुसार त्यहाँ आत्महत्याबाट हुने मृत्युमध्ये ४१ प्रतिशत हिस्सा आत्मदाहको छ, जसमा ८० प्रतिशतभन्दा बढी महिला छन्।

तिब्बत (चीन) र राजनीतिक क्षेत्रः राजनीतिक र धार्मिक स्वतन्त्रताको माग गर्दै सन् २००९ यता १५९ जनाभन्दा बढी तिब्बती भिक्षु र सर्वसाधारणले आत्मदाह गरिसकेका छन्।

आत्मदाहको प्रयास गरेका मध्ये ७० प्रतिशतको मृत्यु, बाँचेको अवस्था असहज

विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय जर्नलहरू (जस्तै Frontiers in Psychiatry र PubMed) मा प्रकाशित प्रतिवेदनहरूका अनुसार, आत्मदाह गर्नेहरूमध्ये १० देखि ३० प्रतिशतसम्म मानिसहरू विभिन्न प्रयासपछि बाँच्न सफल हुन्छन्। तर, बाँचेका ती व्यक्तिहरूको बाँकी जीवन शारीरिक र मानसिक रूपमा अत्यधिक कष्टकर र चुनौतीपूर्ण हुन्छ।

शारीरिक अपाङ्गता र कुरूपता

आगोले छाला मात्र जलाउँदैन, यसले भित्री मासु र नसासम्म नष्ट गरिदिन्छ। कतिपय बिरामीको शरीर निको भए पनि छाला यति कडा भएर तन्किन्छ कि उनीहरूले हातगोडा हल्लाउन, टाउको बङ्ग्याउन वा आखाँ चिम्लन समेत सक्दैनन्। यसका लागि वर्षौंसम्म दर्जनौँ प्लास्टिक सर्जरी गर्नुपर्ने हुन्छ।

आगोले गम्भीर रूपमा खाएका हातका औँलाहरू वा पूरै अङ्गहरू बचाउन नसकिने भएपछि चिकित्सकहरूले काटेर फाल्नुपर्ने हुन्छ।

तीव्र मानसिक आघात र पश्चाताप 

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन र मनोविद्हरूका अनुसार, आत्मदाहबाट बाँचेकाहरूमा १०० प्रतिशत मानसिक स्वास्थ्य समस्या देखिन्छ।

तीव्र पश्चास्ताप र आत्मग्लानी

अनुसन्धानका क्रममा बाँचेका बिरामीहरूले भनेका छन्— 'आगो लगाएको केही सेकेन्डमै मलाई गल्ती गरेछु भन्ने महसुस भयो र म बचाउ भन्दै चिच्याएँ, तर त्यतिबेलासम्म ढिलो भइसकेको थियो।' बाँचेकाहरू जीवनभर यही अपराधबोध र पश्चात्तापमा बाँच्छन्।

पोस्ट ट्रमाटिक स्ट्रेस डिसअर्डर

उनीहरूलाई बारम्बार आफू बलेको, आगोको राप र त्यो असह्य पीडाको सपना आउने वा ऐठन हुने हुन्छ।

सामाजिक एक्लोपन

अनुहार र शरीर पूर्ण रूपमा कुरूप हुने भएकाले उनीहरू ऐना हेर्न डराउँछन्, आत्मविश्वास गुमाउँछन् र समाज वा सार्वजनिक ठाउँमा निस्कन नसकी ओछ्यानमै खुम्चिन्छन्।

नेपालको परिदृश्य: आर्थिक र प्रशासनिक उत्पीडन

विश्वव्यापी रूपमा आत्मदाहका पछाडि मानसिक रोग वा घरायसी कलह प्रमुख कारण मानिए पनि, नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा भएका घटनाहरूले भिन्नै र डरलाग्दो चित्र प्रस्तुत गरेका छन्। नेपालमा भएका आत्मदाह र त्यसका प्रयासहरू विशुद्ध व्यक्तिगत नभएर चरम आर्थिक संकट, व्यावसायिक असफलता र राज्यको प्रशासनिक उदासीनता विरुद्धको मौन तर क्रूर विद्रोहका रूपमा देखा परेका छन्।

नयाँ बानेश्वरस्थित संसद् भवन अगाडि सार्वजनिक रूपमै गरिएको आत्मदाह होस् वा आर्थिक लेनदेन र इलामका युवा व्यवसायीको काठमाडौँमा भएको दर्दनाक घटना—यी सबैको पृष्ठभूमिमा एउटै कुरा साझा देखिन्छस् न्याय र आर्थिक सुरक्षाको अभाव। जब एउटा उद्यमी वा नागरिकले राज्यका निकायहरू, बैंकिङ प्रणाली र समाजबाट चौतर्फी रूपमा थुनिएको महसुस गर्छ र आफ्ना आवाजहरू सुनिने सबै बाटाहरू बन्द देख्छ, तब उसले समाजको चेतना ब्युँझाउन आफ्नो शरीरलाई नै 'विद्रोहको हतियार' बनाउने गरेको देखिन्छ ।
समाजशास्त्रीहरूका अनुसार नेपालमा बढ्दो आर्थिक मन्दी, मिटरब्याजको चक्रव्यूह, र साना व्यवसायीहरूमाथि परेको ऋणको दबाब नै यसको मुख्य कारक बनिरहेको छ।

विज्ञहरूको चेतावनी: स्याडोइङमा परेको न्याय प्रणाली

प्रविधिमा जस्तै समाजमा पनि जब न्याय र आर्थिक सुरक्षाको मार्गमा धेरै अवरोधहरू  आउँछन्, तब नागरिकको राज्यमाथिको भरोसा कमजोर हुन्छ। समाजशास्त्री र मनोवैज्ञानिकहरू भन्छन्— जब कुनै देशमा सार्वजनिक स्थलमा आत्मदाहका घटनाहरू दोहोरिन थाल्छन्, तब बुझ्नुपर्छ कि त्यो देशको आर्थिक सुरक्षा र नागरिकका गुनासो सुन्ने सरकारी संयन्त्र पूर्ण रूपमा असफल हुँदैछ। यो व्यक्तिगत कमजोरी मात्र नभएर राज्यको सामूहिक असफलताको गम्भीर सूचक हो।

यस्ता भयानक घटनाहरू दोहोरिन नदिन केवल मानसिक स्वास्थ्य परामर्श मात्र पर्याप्त हुँदैन। राज्यले साना र मध्यम प्रकृतिका व्यवसायीहरूको आर्थिक सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने, ऋणको दलदलमा फसेकाहरूलाई कानुनी राहत दिने र नागरिकका पीडालाई समयमै सम्बोधन गर्ने संयन्त्र बनाउनु अपरिहार्य भइसकेको छ।