लामो चाडपर्वको बिदापछि शेयर बजार खुल्ने दिन लगानीकर्ताका लागि सामान्य कारोबार दिन मात्र हुँदैन ।

बिदा सुरु हुनुअघि रोकिएका निर्णय, बिदाभरि सञ्चित भएका आर्थिक तथा राजनीतिक समाचार, अन्तर्राष्ट्रिय बजारको उतारचढाव र लगानीकर्ताको मनोविज्ञान एकैपटक बजारमा प्रवेश गर्छन् । त्यसैले लामो बिदापछिको पहिलो कारोबार दिनमा बजारमा तीव्र उतारचढाव, कारोबार रकममा परिवर्तन र केही समूहका शेयरमा असामान्य गतिविधि देखिन सक्छ।

तर पहिलो दिन बजार बढ्यो भने अब बजार उकालो लाग्छ वा घट्यो भने अझै घट्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ । नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (नेप्से) को विगतका दशैंपछिका कारोबारले पनि यही कुरा देखाउँछन्। कुनै वर्ष बजार बढेको छ, कुनै वर्ष उल्लेख्य घटेको छ। एउटै चाडपर्व र उस्तै लामो बिदाले पनि हरेक वर्ष समान परिणाम दिएको छैन।

यसलाई बुझ्न नेपालको विगतका कारोबारका तथ्यांक, चीन र भारतका शेयर बजारसम्बन्धी अनुसन्धान तथा लगानीकर्ताको व्यवहारलाई एकै ठाउँमा राखेर हेर्नुपर्छ।

दशैंपछिका तीन कारोबार: तीन फरक संकेत

नेपालको शेयर बजारमा लामो बिदापछिको पहिलो कारोबार दिनले कस्तो परिणाम दिन्छ भन्ने बुझ्न पछिल्ला केही वर्षका उदाहरण उपयोगी छन्।

२०८२ को दशैंपछिको पहिलो कारोबार दिनमा बजार ५८.५५ अंकले घटेको थियो ।

२०८१ को दशैंपछिको पहिलो कारोबार दिनमा बजार ३४.४८ अंकले बढेको थियो ।

२०८० को दशैंपछिको पहिलो कारोबार दिनमा बजार २८.१८ अंक ले घटेको थियो ।

 यी तीन उदाहरणले महत्त्वपूर्ण कुरा स्पष्ट पार्छन्। बिदापछिको पहिलो कारोबारमा बजार बढ्न पनि सक्छ, घट्न पनि सक्छ। अझ, सूचकांकको दिशा र कारोबार रकमको दिशा सधैँ एउटै हुँदैन।

२०८२ को दशैंपछिको कारोबारलाई अझ गहिरिएर हेर्दा यसको अर्को पक्ष देखिन्छ। नेप्से ५८.५५ अंकले घटेर बन्द भएको दिन बजारको कुल कारोबार रकम ४ अर्ब ६२ करोड रुपैयाँ पुगेको थियो। अघिल्लो कारोबार दिनको तुलनामा कारोबार रकम करिब ६९ प्रतिशत बढी थियो, यदि बिदाअघिको कारोबार रकम २ अर्ब ७३ करोड रुपैयाँ मान्ने हो भने।

यो दिन बजार घट्नुको पृष्ठभूमिमा चाडपर्वको बिदा मात्रै थिएन। त्यस वर्षको राजनीतिक अनिश्चितता र जेनजी आन्दोलनपछिको परिस्थिति लगानीकर्ताको मनोविज्ञानमा परेको प्रभाव पनि कारण थियो ।

त्यसैले यस घटनालाई केवल ‘दशैंपछि बजार घट्यो’ भनेर व्याख्या गर्दा मुख्य कारण छुट्न सक्छ। बिदाले समाचारलाई बजारमा समाहित गर्ने समय रोक्छ; तर बजार खुल्दा लगानीकर्ताले कस्तो प्रतिक्रिया दिन्छन् भन्ने कुरा बिदाभरि विकसित भएका घटनाले निर्धारण गर्छन् ।

 भारत र चीनको अनुभव: बिदापछिको बजार किन फरक हुन्छ ?

चीनको सांघाई, सेन्जेन र हङकङ बजारमा सार्वजनिक बिदाको प्रभावबारे China Economic Review मा प्रकाशित अनुसन्धानले चीन र हङकङका बजारमा बिदासँग सम्बन्धित असामान्य प्रतिफल देखिन सक्ने र त्यसको स्वरूप बजारको संस्थागत संरचनाअनुसार फरक हुने निष्कर्ष निकालेको छ।

चीनको राष्ट्रिय दिवसको लामो बिदापछिको सांघाई बजारको एउटा उदाहरण अझ रोचक छ। सन् २००८ देखि २०२५ सम्मका १८ वर्षको तथ्यांकमा बिदापछिको पहिलो कारोबार दिन सांघाई कम्पोजिट सूचकांक १२ वर्ष बढेको र ६ वर्ष घटेको एक ऐतिहासिक गणनाले देखाउँछ। पछिल्ला १० वर्षमा भने सात वर्ष वृद्धि र तीन वर्ष गिरावट देखिएको छ।

यसको अर्थ चीनमा लामो बिदापछि बजार बढ्ने निश्चित नियम छ भन्ने होइन। यो एउटा सीमित ऐतिहासिक नमुना हो, जसमा विभिन्न आर्थिक अवस्था, सरकारी नीति र अन्तर्राष्ट्रिय घटनाको प्रभाव मिसिएको हुन्छ।

भारतको शेयर बजारमा बिदाको प्रभावबारे सन् २०१२ देखि २०२२ सम्मको तथ्यांक प्रयोग गरेर गरिएको एक अध्ययन सन् २०२६ मा प्रकाशित भएको छ। यसले बम्बई स्टक एक्सचेन्जका विभिन्न सूचकांकमा बिदाअघि औसत प्रतिफल तुलनात्मक रूपमा उच्च रहेको प्रमाण भेटेको छ। तर बिदापछिको प्रभाव भने अधिकांश सूचकांकमा सांख्यिकीय रूपमा प्रमाणित नभएको, सूचना प्रविधि सूचकांकमा भने अपवाद देखिएको अध्ययनको निष्कर्ष छ।

यसले अर्को महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ। बिदाअघि लगानीकर्ताले सकारात्मक अपेक्षाका कारण शेयर किनिसकेका छन् भने बजार खुलेपछि थप खरिदको उत्साह कमजोर हुन सक्छ। उल्टो, बिदाभरि राम्रो समाचार आएको छ र बजारले त्यसलाई मूल्यमा समाहित गर्न बाँकी छ भने खरिद बढ्न सक्छ।

त्यसैले बिदापछिको बजारमा भारतको अनुभवलाई हेर्दा पनि बिदाअघिको प्रतिफल, बिदापछिको प्रतिफल र कारोबारको अस्थिरतालाई अलग-अलग मापन गर्नुपर्छ।

बिदापछिको पहिलो कारोबारमा देखिन सक्ने पाँच प्रमुख प्रवृत्ति

लामो बिदापछिको बजारलाई विश्लेषण गर्दा केवल सूचकांक कति अंक बढ्यो वा घट्यो भन्ने प्रश्न पर्याप्त हुँदैन। मूल्य, कारोबार रकम, बजारको चौडाइ, क्षेत्रगत नेतृत्व र त्यसपछिका कारोबार दिनको निरन्तरताले वास्तविक तस्वीर दिन्छन्।

 १. सुरुवाती उछाल वा गिरावट

 बिदाभरि सकारात्मक समाचार सञ्चित भएको अवस्थामा बजार सुरुमै माथि खुल्न सक्छ। नकारात्मक समाचार वा राजनीतिक अनिश्चितताले उल्टो दबाब सिर्जना गर्न सक्छ। तर सुरुवाती उछाल टिक्छ कि टिक्दैन भन्ने कुरा दिनभरको खरिद–बिक्रीले निर्धारण गर्छ।

 २. कारोबार रकममा असामान्य परिवर्तन

 कारोबार रकम बढ्दा बजारमा सहभागिता बढेको हुन सक्छ। तर बढ्दो कारोबारसँगै मूल्य घटेको छ भने बिक्री दबाबको सम्भावना जाँच्नुपर्छ। मूल्य र कारोबार रकमको सम्बन्ध नहेरी कारोबार बढ्नुलाई सकारात्मक संकेत मान्नु हुँदैन।

 ३. भीडको मनोविज्ञान र नाफा सुरक्षित गर्ने प्रवृत्ति

बिदाअघि किनेका शेयरमा नाफा भएको लगानीकर्ताले बजार खुलेपछि बिक्री गर्न सक्छन्। अर्कोतर्फ, लामो समयदेखि बजारमा प्रवेश गर्न पर्खिएका लगानीकर्ताले मूल्य बढ्ने अपेक्षामा खरिद गर्न सक्छन्। यी दुई प्रवृत्तिको सन्तुलनले पहिलो दिनको चाललाई प्रभाव पार्छ।

 ४. केही क्षेत्र वा कम्पनीमा मात्रै तेजी

सूचकांक बढे पनि सबै कम्पनी बढेका हुँदैनन्। बैंक, वित्त, जलविद्युत्, बीमा वा अन्य समूहमा सीमित तेजी देखिएमा बजारको वास्तविक चौडाइ कमजोर हुन सक्छ। त्यसैले बढ्ने र घट्ने कम्पनीको संख्या तथा क्षेत्रगत सूचकांक तुलना गर्नुपर्छ।

 ५. पहिलो दिनपछि प्रवृत्ति पुष्टि हुने वा उल्टिने

पहिलो दिनको तेजी पछिल्ला दिनमा कारोबार रकम र बजारको चौडाइसँगै अघि बढेमा त्यसले बलियो प्रवृत्तिको संकेत दिन सक्छ। तर अर्को दिन नै सूचकांक घट्यो भने पहिलो दिनको उत्साह अस्थायी रहेको हुन सक्छ। त्यसैले कम्तीमा पछिल्ला केही कारोबार दिनको व्यवहार पनि हेर्नुपर्छ।

लामो बिदापछि बजारमा धेरै समाचार सञ्चित हुने भएकाले पहिलो दिन अनिवार्य रूपमा बढी अस्थिर हुन्छ भन्ने आम धारणा छ। तर अनुसन्धानका निष्कर्ष सबै बजारमा समान छैनन्।

इण्टरनेशनल जर्नल अफ एशियन सोसल साइन्समा प्रकाशित सांघाई शेयर बजारसम्बन्धी अध्ययनले सन् २००२ देखि नोभेम्बर २०२३ सम्मका तथ्यांक विश्लेषण गर्दै चीनका सात प्रमुख सार्वजनिक बिदापछि प्रतिफलको अस्थिरता उल्लेख्य रूपमा बढ्ने प्रमाण पाएको छ। अध्ययनले बिदाअघिको प्रभाव अधिकांश बिदामा महत्त्वपूर्ण नभए पनि बिदापछिको प्रभाव धेरै अवस्थामा महत्त्वपूर्ण रहेको निष्कर्ष निकालेको छ।

यसको विपरीत, सन् २०२० मा प्रकाशित अमेरिकी एस एन्ड पी ५०० सम्बन्धी अनुसन्धानले सामान्य सप्ताहान्त र बिदापछिको पहिलो कारोबार दिनमा मापन गरिएको अस्थिरता घट्न सक्ने देखाएको छ। तर लामो सप्ताहान्तपछि त्यस्तो गिरावटको परिणाम स्पष्ट थिएन।

यी दुई अध्ययनलाई सँगै राख्दा महत्त्वपूर्ण निष्कर्ष निस्कन्छ—बिदापछिको बजारमा मूल्यको दिशा र अस्थिरता दुई अलग कुरा हुन्। बजार बढे पनि कारोबारको दायरा साँघुरो हुन सक्छ, वा बजार घटे पनि दिनभरि मूल्यमा ठूलो उतारचढाव नहुन सक्छ। नेपालमा पनि यसको परीक्षण गर्न छुट्टै ऐतिहासिक तथ्यांक आवश्यक हुन्छ।

 नेपालमा अर्को लामो बिदापछि लगानीकर्ताले के हेर्ने ?

कारोबार रकमको तुलना गर्दा बिदाअघिको अन्तिम कारोबार दिनसँग मात्र तुलना नगरी पछिल्ला २० वा ३० कारोबार दिनको औसतसँग तुलना गर्नु राम्रो हुन्छ। किनभने अघिल्लो दिन नै असामान्य कारोबार भएको हुन सक्छ। त्यसैगरी पहिलो दिनको प्रतिफललाई बिदाअघिको बन्द विन्दुबाट मापन गर्नुपर्छ; खुल्ने विन्दुबाट बन्द विन्दुसम्मको परिवर्तनले दिनभित्रको चाल मात्र देखाउँछ।

लामो बिदापछिको पहिलो कारोबार दिनलाई बजारको भविष्य बताउने संकेतका रूपमा भन्दा लगानीकर्ताको अपेक्षा, नयाँ सूचनाको प्रभाव र बिक्री–खरिदको सन्तुलन जाँच्ने अवसरका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ।