दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीलाई उपहार, दक्षिणा तथा वस्त्र दिएर सम्मान र माया प्रकट गर्ने परम्परा छ।
भाइटीकामा लगाइने सप्तरङ्गी टीका केवल रङहरूको संयोजन मात्र होइन, यससँग धार्मिक विश्वास, सांस्कृतिक परम्परा र पारिवारिक आत्मीयता पनि जोडिएको छ। रातो, पहेँलो, हरियो, नीलो, सेतो लगायतका रङले सजिएको टीकाले इन्द्रेणीको झल्को दिन्छ। विभिन्न रङको मिश्रणले जीवनमा खुसी, शान्ति, सद्भाव र समृद्धिको कामना गरेको सांस्कृतिक अर्थमा बुझिन्छ।
टीकामा कति रङ प्रयोग गर्ने भन्ने विषयमा भने विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक मान्यता पाइन्छन्। कतिपय परम्परामा पाँच रङको टीका लगाउने चलन छ भने पछिल्लो समय सात रङको सप्तरङ्गी टीका व्यापक रूपमा प्रचलित छ। रङहरूको यो संयोजनले प्रकृतिको विविधता र जीवनका अनेक आयामलाई पनि प्रतिबिम्बित गर्छ।
भाइटीकासँग यमराज र उनकी बहिनी यमुनाको पौराणिक कथा पनि जोडिएको छ। धार्मिक विश्वासअनुसार मृत्युका देवता यमराज यमलोकमा र उनकी बहिनी यमुना पृथ्वीमा बस्थिन्। लामो समयसम्म दाजुभाइको भेट नभएपछि यमुनाले यमराजलाई आफ्नो घरमा निमन्त्रणा गरिन्। यमपञ्चकका पाँच दिन यमराज बहिनी यमुनाको घरमा बसेको र भाइटीकाको दिन यमुनाले विधिपूर्वक पूजा गरी दाजुको दीर्घायुको कामना गरेको पौराणिक कथा प्रचलित छ। त्यसपछि दाजुभाइबीच प्रेम र आत्मीयता कायम रहने विश्वासका साथ भाइटीका मनाउने परम्परा सुरु भएको मानिन्छ।
भाइटीकाका दिन दियो, कलश र गणेशको पूजा गरी दाजुभाइको पूजा गर्ने चलन छ। यस अवसरमा ओखर, बिमिरो, तोरीको तेल, मखमली, सयपत्री र दूबोको माला, फलफूल तथा विभिन्न परिकार प्रयोग गरिन्छ। कतिपय परम्परामा दाजुभाइको वरिपरि तेल र पानीको घेरा लगाउने तथा ढोकामा ओखर फुटाएर यमराजको बाटो छेक्ने विधि पनि अपनाइन्छ। यी धार्मिक विधिहरू दाजुभाइको रक्षा, सुख र दीर्घायुको कामनासँग सम्बन्धित छन्।
भाइटीकामा लगाइने फूलमालाको पनि आफ्नै सांस्कृतिक अर्थ छ। मखमली फूल लामो समयसम्म नओइलाउने भएकाले दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको सम्बन्ध पनि मखमलीजस्तै टिकिरहोस् भन्ने कामना गरिन्छ। सयपत्रीको पहेँलो रङ र दूबोको हरियालीलाई पनि शुभता, समृद्धि र दीर्घायुको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। दिदीबहिनीले दाजुभाइको शिरमा तेल लगाइदिने, फूल, अक्षता र चन्दनले पूजा गर्ने तथा निधारमा सप्तरङ्गी टीका लगाइदिने परम्परा छ।
यस दिन दाजुभाइलाई ढाकाको टोपी लगाइदिने चलन पनि कतिपय परिवारमा पाइन्छ। ढाकाको टोपीलाई नेपाली मौलिक पहिचान र राष्ट्रियतासँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ। टीका लगाएपछि दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई मिठाई, फलफूल र मनपर्ने परिकार खुवाउँछन् भने दाजुभाइले पनि उपहार तथा दक्षिणा दिएर खुसी साटासाट गर्छन्।
भाइटीका धार्मिक विधिमा मात्र सीमित पर्व होइन। टाढिएका दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीलाई भेट गराउने, पारिवारिक सम्बन्धमा आएको दूरी घटाउने र पुराना आत्मीयता नवीकरण गर्ने अवसर पनि हो। काम, अध्ययन वा रोजगारीका कारण टाढा रहेका आफन्तसमेत सकेसम्म यस दिन परिवारसँग भेटघाट गर्न घर फर्किने गर्छन्। दाजुभाइ तथा दिदीबहिनी नभएका कतिपय व्यक्तिले भने रानीपोखरीस्थित बालगोपालेश्वर मन्दिरमा पुगेर पूजा गर्ने र टीका लगाउने परम्परा पनि छ।
यसरी सप्तरङ्गी टीका, फूलमाला, पूजा र उपहार आदानप्रदानसँग जोडिएको भाइटीकाले नेपाली समाजमा पारिवारिक प्रेम, आपसी सम्मान र सांस्कृतिक निरन्तरताको सन्देश दिँदै आएको छ। निधारमा सजिने सात रङले दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको सम्बन्ध सधैँ प्रेमपूर्ण, सुमधुर र अटुट रहोस् भन्ने कामनालाई जीवन्त बनाउँछन्।
