• तीन वर्षदेखि रोकिएको एमएससीआईको नियमित सूचकांक समीक्षा पुनः सुरु हुँदै, नोभेम्बर ११ मा नतिजा सार्वजनिक हुने; डिसेम्बर १ देखि परिवर्तन कार्यान्वयनमा आउने

बंगलादेशको शेयर बजार तीन वर्षभन्दा लामो समयदेखि रोकिएको अन्तर्राष्ट्रिय सूचकांकसम्बन्धी नियमित प्रक्रियामा फर्कने चरणमा पुगेको छ। शेयरको न्यूनतम मूल्य सीमा (फ्लोर प्राइस) हटाएपछि अन्तर्राष्ट्रिय सूचकांक प्रदायक एमएससीआईले बंगलादेशका शेयरमा लगाउँदै आएको विशेष व्यवहार अन्त्य गर्ने निर्णय गरेको छ। यससँगै नोभेम्बर २०२६ को सूचकांक समीक्षाबाट नियमित प्रक्रिया पुनः सुरु हुँदैछ। यसको प्रभाव भने डिसेम्बर १ देखि देखिनेछ।

एमएससीआईले अगस्ट ५ मा सार्वजनिक गरेको सूचनाअनुसार नोभेम्बर २०२६ को सूचकांक समीक्षादेखि बंगलादेशका शेयरमा लागू विशेष व्यवहार हटाइनेछ। त्यसअनुसार नोभेम्बर ११ मा समीक्षा नतिजा सार्वजनिक हुनेछ र त्यसबाट हुने परिवर्तन डिसेम्बर १ देखि कार्यान्वयनमा आउनेछन्। यससँगै यसअघि रोकिएका शेयर संख्या (नम्बर अफ सेयर–एनओएस) र विदेशी लगानीकर्ताका लागि उपलब्ध शेयरको अनुपात (फरेन इन्क्लुजन फ्याक्टर–एफआईएफ) सम्बन्धी परिवर्तन नियमित प्रक्रियाअनुसार अघि बढ्नेछन्। मर्जर, हकप्रद शेयर, शेयर निष्कासन र बाइब्याकजस्ता कर्पोरेट घटनासम्बन्धी परिवर्तन पनि नियमित रूपमा कार्यान्वयन हुनेछन्।

यसको अर्थ बंगलादेशले अन्तर्राष्ट्रिय सूचकांक प्रणालीमा सामान्य अवस्थामा फर्कने निर्णय पाइसकेको छ। तर त्यसको वास्तविक प्रभाव नोभेम्बर ११ मा सार्वजनिक हुने समीक्षा नतिजा र डिसेम्बर १ को कार्यान्वयनपछि मात्र स्पष्ट हुनेछ। कुन कम्पनीको शेयर संख्या वा विदेशी लगानीकर्ताका लागि उपलब्ध शेयर अनुपातमा कस्तो परिवर्तन हुन्छ भन्ने विवरण समीक्षा नतिजाले देखाउनेछ।

बंगलादेशमाथि एमएससीआईले विशेष व्यवहार लागू गर्नुको कारण त्यहाँको शेयर बजारमा गरिएको नीतिगत हस्तक्षेप थियो। सन् २०२२ जुलाईमा बंगलादेशले सूचीकृत कम्पनीका शेयरमा फ्लोर प्राइस लागू गरेको थियो। बजार घट्न नदिन गरिएको उक्त व्यवस्थाले शेयरको स्वाभाविक मूल्य निर्धारण प्रक्रियामा अवरोध सिर्जना गर्‍यो। धेरै कम्पनीका शेयर तोकिएको न्यूनतम मूल्यभन्दा तल कारोबार गर्न नपाउने भएपछि कतिपय शेयरमा कारोबार नै ठप्प हुने अवस्था आएको थियो। यसले विदेशी लगानीकर्तालाई उचित मूल्यमा शेयर खरिद वा बिक्री गर्न कठिन बनायो।

त्यसपछि एमएससीआईले सन् २०२३ फेब्रुअरीदेखि बंगलादेशका शेयरलाई समेट्ने सूचकांकमा विशेष व्यवहार लागू गरेको थियो। यसअन्तर्गत नियमित सूचकांक समीक्षाबाट हुने परिवर्तन रोकिएका थिए। नयाँ कम्पनीलाई सूचकांकमा समावेश गर्ने, कम्पनीको आकारअनुसार सूचकांकमा हुने वर्गीकरण परिवर्तन गर्ने तथा विदेशी लगानीकर्ताका लागि उपलब्ध शेयर अनुपात अद्यावधिक गर्ने कामसमेत रोकिएको थियो। मर्जर, हकप्रद, शेयर निष्कासन र बाइब्याकजस्ता कर्पोरेट घटनाको कार्यान्वयनमा पनि प्रतिबन्ध लगाइएको थियो।

यो व्यवस्था तीन वर्षभन्दा बढी समय कायम रह्यो। यसबीच बंगलादेशले फ्लोर प्राइस हटाउने प्रक्रिया अघि बढाए पनि केही कम्पनीमा कायम रहेको मूल्य सीमा हटाउन बाँकी थियो। अन्ततः सन् २०२६ जुन ९ मा बाँकी प्रभावित धितोपत्रबाट समेत फ्लोर प्राइस हटाइएको एमएससीआईले अगस्ट ५ को सूचनामा उल्लेख गरेको छ। त्यसपछि मात्रै उसले विशेष व्यवहार अन्त्य गर्ने निर्णय गरेको हो।

एमएससीआईले जुन २३ मा सार्वजनिक गरेको सन् २०२६ को बजार वर्गीकरण समीक्षामा पनि फ्लोर प्राइस हटाएको विषयलाई सकारात्मक रूपमा लिएको थियो। तर भविष्यमा कुनै पनि सूचीकृत शेयरमा पुनः फ्लोर प्राइस लागू गरिएमा बंगलादेशलाई फ्रन्टियर मार्केटबाट स्ट्यान्डअलोन मार्केटमा झार्ने सम्भावित परामर्श सुरु गर्न सकिने चेतावनीसमेत दिएको छ। यसले बजारमा प्रशासनिक हस्तक्षेप नगर्ने प्रतिबद्धता कायम राख्नु बंगलादेशका लागि कति महत्त्वपूर्ण छ भन्ने देखाउँछ।

विशेष व्यवहार हटे पनि चुनौती बाँकी

फ्लोर प्राइस हट्नु बंगलादेशको बजारका लागि महत्त्वपूर्ण सुधार भए पनि विदेशी लगानीकर्ताले भोग्ने सबै समस्या समाधान भइसकेका छैनन्। एमएससीआईको जुन २०२६ को ‘ग्लोबल मार्केट एक्सेसिबिलिटी रिभ्यु’ प्रतिवेदनले बंगलादेशमा विदेशी लगानी भित्र्याउने र बाहिर लैजाने प्रक्रिया, लगानी खाता खोल्ने व्यवस्था, विदेशी मुद्रा कारोबार, धितोपत्रको कस्टडी र सूचना प्रवाहमा अझै सुधार आवश्यक रहेको औँल्याएको छ।

विदेशी लगानीकर्ताले शेयर निष्कासनमा सहभागी हुँदा खरिद गरेका शेयरमा एक वर्षसम्म बिक्री गर्न नपाउने लक–इन व्यवस्था, छुट्टै लगानी खाता खोल्नुपर्ने प्रक्रिया र त्यसका लागि आवश्यक कागजातले लगानीकर्तालाई झन्झट थपेको प्रतिवेदनको निष्कर्ष छ। विदेशी मुद्रा बजारमा सीमित पहुँच र लगानी रकम फिर्ता लैजाने प्रक्रियामा रहेका जटिलताले पनि अन्तर्राष्ट्रिय लगानीकर्ताको सहभागिता कठिन बनाएको छ।

त्यस्तै, सबै धितोपत्रसम्बन्धी नियम अंग्रेजी भाषामा उपलब्ध नहुनु, कम्पनीको सूचना तथा वित्तीय विवरणमा विदेशी लगानीकर्ताको सहज पहुँच नहुनु र कारोबारपछिको भुक्तानी तथा धितोपत्र हस्तान्तरण प्रणालीमा सुधार आवश्यक हुनु पनि प्रतिवेदनले औँल्याएका विषय हुन्। यसले बजारको पहुँच सुधार्न फ्लोर प्राइस हटाउनु मात्र पर्याप्त नहुने स्पष्ट पार्छ।

बंगलादेशको अनुभवले शेयर बजारमा गरिएको प्रशासनिक हस्तक्षेपको असर लामो समयसम्म रहन सक्ने देखाएको छ। फ्लोर प्राइस हटेपछि एमएससीआईले विशेष व्यवहार अन्त्य गर्ने निर्णय गरे पनि तीन वर्षभन्दा बढी समय रोकिएका सूचकांक परिवर्तन तत्काल लागू भएका छैनन्। नियमित समीक्षा पुनः सुरु हुने निर्णयपछि पनि त्यसको प्रभाव देखिन केही समय लाग्नेछ। यसले अन्तर्राष्ट्रिय लगानीकर्ताको विश्वास पुनःस्थापित गर्न नीतिगत स्थिरता र निरन्तर सुधार आवश्यक हुने देखाउँछ।

अब नोभेम्बर ११ मा सार्वजनिक हुने एमएससीआईको सूचकांक समीक्षाले बंगलादेशका कम्पनीको सूचकांकमा पर्ने प्रभाव स्पष्ट पार्नेछ। डिसेम्बर १ देखि परिवर्तन कार्यान्वयनमा आएपछि बंगलादेशको बजार अन्तर्राष्ट्रिय सूचकांकको नियमित प्रक्रियामा फर्कनेछ। तर विदेशी लगानीकर्ताका लागि बजारको पहुँच, विदेशी मुद्रा कारोबार र संस्थागत पूर्वाधारमा रहेका कमजोरी समाधान गर्न थप सुधार आवश्यक रहनेछ।