शेयर बजारको विकासले कम्पनीलाई पूँजी जुटाउन सहज बनाउनुका साथै लगानी, उत्पादनशीलता र आर्थिक वृद्धिमा समेत योगदान पुर्याउन सक्छ। अझ विकासशील अर्थतन्त्रमा शेयर बजारको संरचनागत सुधारबाट प्राप्त हुने लाभ विकसित अर्थतन्त्रको तुलनामा बढी हुन सक्ने विश्व स्टक एक्सचेन्ज महासंघ (डब्लूएफई) को एक अनुसन्धानले देखाएको छ। अध्ययनअनुसार शेयर बजारको आकार विस्तार गर्नु मात्रै पर्याप्त हुँदैन, बजारको तरलता, संस्थागत गुणस्तर र लगानीकर्ता संरक्षणमा सुधार गर्न सके त्यसले वास्तविक अर्थतन्त्रमा ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ।
डब्लूएफईले १३ अक्टोबर २०२६ मा सार्वजनिक गरेको ‘स्टक मार्केट ट्रान्समिसन टु द रियल इकोनोमी : अ म्याक्रो–फाइनान्स डीएसजीई अप्रोच’ शीर्षकको अनुसन्धान कार्यपत्रले शेयर बजार र वास्तविक अर्थतन्त्रबीचको सम्बन्धलाई चारवटा माध्यमबाट विश्लेषण गरेको छ। ती माध्यममा शेयरको मूल्य परिवर्तनले घरपरिवारको सम्पत्ति र उपभोगमा पार्ने प्रभाव, कम्पनीको मूल्यांकनका आधारमा लगानी निर्णयमा आउने परिवर्तन, कम्पनीको बाह्य वित्तीय स्रोत प्राप्त गर्ने अवस्था तथा शेयर बजारको विकासबाट हुने उत्पादकत्व वृद्धि छन्।
डब्लूएफईका अनुसन्धान अर्थशास्त्री इशाक डेमिरले तयार पारेको अध्ययनले विकसित अर्थतन्त्र र उदीयमान तथा विकासशील अर्थतन्त्रमा शेयर बजारको प्रभाव फरक हुने निष्कर्ष निकालेको छ। विकसित अर्थतन्त्रमा शेयर मूल्यमा आउने उतारचढावले कम्पनीको लगानी निर्णयमा बढी प्रभाव पार्ने देखिएको छ भने विकासशील अर्थतन्त्रमा शेयर बजारको गहिराइ, तरलता र संस्थागत गुणस्तरमा दीर्घकालीन सुधार गर्दा लगानी तथा उत्पादकत्वमा ठूलो लाभ प्राप्त हुन सक्ने अध्ययनको निष्कर्ष छ।
अध्ययनका लागि सन् २००३ को पहिलो त्रैमासदेखि सन् २०१९ को चौथो त्रैमाससम्मका २४ देशको त्रैमासिक तथ्याङ्क प्रयोग गरिएको छ। तीमध्ये १३ विकसित अर्थतन्त्र र ११ उदीयमान तथा विकासशील अर्थतन्त्र छन्। आर्थिक गतिविधिसम्बन्धी तथ्याङ्क अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (आईएमएफ) को अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय तथ्याङ्कबाट लिइएको छ भने शेयर बजार सूचकांकको तथ्याङ्क ब्लुमबर्गबाट संकलन गरिएको छ। देशहरूलाई आईएमएफको वर्गीकरणअनुसार विकसित र उदीयमान तथा विकासशील अर्थतन्त्रमा विभाजन गरिएको हो।
यस तथ्याङ्कका आधारमा अनुसन्धानकर्ताले दुवै समूहको वित्तीय संरचना फरक हुने अवस्थालाई समेटेर छुट्टाछुट्टै आर्थिक मोडल तयार गरेका छन्। त्यसपछि शेयर मूल्यमा अस्थायी परिवर्तन आउँदा र शेयर बजारको संरचनामा दीर्घकालीन सुधार हुँदा अर्थतन्त्रमा पर्ने प्रभावको तुलना गरिएको छ। अध्ययनको विशेषता नै शेयर मूल्य बढ्नु र शेयर बजारको संरचनागत विकास हुनु दुई फरक विषय हुन् भन्ने आधारमा तिनको प्रभाव छुट्टाछुट्टै विश्लेषण गर्नु हो।
अध्ययनअनुसार विकसित अर्थतन्त्रमा शेयर बजारको मूल्यांकनमा आउने परिवर्तनले कम्पनीको लगानी निर्णयमा बढी प्रभाव पार्छ। शेयर मूल्य बढ्दा कम्पनीको बजार मूल्यांकन बढ्ने र नयाँ पूँजी जुटाउने क्षमता सहज हुन सक्छ। यसले कम्पनीलाई उत्पादन क्षमता विस्तार गर्न र नयाँ परियोजनामा लगानी गर्न प्रोत्साहित गर्छ। यसको विपरीत शेयर मूल्यमा गिरावट आउँदा कम्पनीको मूल्यांकन घट्ने र लगानी विस्तार गर्ने निर्णय प्रभावित हुन सक्छ।
अध्ययनमा शेयर बजारको मूल्य परिवर्तन र त्यसपछिको आर्थिक गतिविधिबीचको सम्बन्ध पनि विश्लेषण गरिएको छ। शेयर बजारको मूल्य परिवर्तन र त्यसपछिको एक त्रैमासको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन वृद्धिबीचको सहसम्बन्ध विकसित अर्थतन्त्रमा ०.३६२ र उदीयमान तथा विकासशील अर्थतन्त्रमा ०.१५९ रहेको छ। त्यस्तै, आगामी एक वर्षको जीडीपी वृद्धिसँगको सहसम्बन्ध क्रमशः ०.२१६ र ०.१३२ छ। यसले विकसित अर्थतन्त्रमा शेयर मूल्यांकनको परिवर्तन र त्यसपछिको आर्थिक गतिविधिबीच तुलनात्मक रूपमा बलियो सम्बन्ध रहेको देखाउँछ। यद्यपि विकासशील अर्थतन्त्रमा पनि यस्तो सम्बन्ध सकारात्मक छ।
शेयर बजारको मूल्य परिवर्तनको अस्थिरता भने विकासशील अर्थतन्त्रमा बढी देखिएको छ। अध्ययनले विकसित अर्थतन्त्रमा शेयर बजारको मूल्य परिवर्तनको अस्थिरता ०.१०१ र विकासशील अर्थतन्त्रमा ०.१२४ रहेको देखाएको छ। यसले तुलनात्मक रूपमा कम विकसित वित्तीय बजारमा शेयर मूल्य बढी उतारचढाव हुने प्रवृत्ति रहेको संकेत गर्छ। अध्ययनले यस्तो भिन्नतालाई बजारको गहिराइ, तरलता र संस्थागत गुणस्तरमा रहेको अन्तरसँग जोडेर व्याख्या गरेको छ।
तर शेयर बजारको दीर्घकालीन संरचनागत विकासको प्रभाव भने फरक देखिएको छ। बजारको तरलता, गहिराइ र संस्थागत गुणस्तरमा सुधार हुँदा विकासशील अर्थतन्त्रमा कम्पनीको लगानी प्रतिक्रिया विकसित अर्थतन्त्रको तुलनामा ठूलो हुने अध्ययनले देखाएको छ। यसको मुख्य कारण विकासशील अर्थतन्त्रमा कम्पनीले वित्तीय स्रोत प्राप्त गर्न बढी अवरोध सामना गर्नुपर्ने अवस्था हो। बैंकिङ प्रणालीमा निर्भरता बढी हुने र पूँजी बजारको गहिराइ कमजोर हुँदा उत्पादनशील कम्पनीले आवश्यक पूँजी जुटाउन कठिन हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा शेयर बजारको संरचनागत सुधारले वित्तीय अवरोध कम गर्न र पूँजीलाई बढी उत्पादनशील क्षेत्रमा परिचालन गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
उत्पादकत्वको माध्यमबाट ९९ प्रतिशत प्रभाव
अध्ययनको अर्को महत्त्वपूर्ण निष्कर्ष शेयर बजारको संरचनागत विकासले अर्थतन्त्रमा पार्ने प्रभावको मुख्य माध्यम उत्पादकत्व हुनु हो। अनुसन्धानकर्ताले तयार पारेको मोडलमा वित्तीय विकाससम्बन्धी सुधारबाट उत्पादनमा आउने अधिकतम प्रतिक्रियाको करिब ९९ प्रतिशत हिस्सा उत्पादकत्वको माध्यमबाट आउने देखिएको छ। यसको अर्थ शेयर बजारको विकासले घरपरिवारको सम्पत्ति बढाएर उपभोग विस्तार गराउनेभन्दा पनि पूँजीको प्रभावकारी बाँडफाँट र उत्पादनशील कम्पनीमा लगानी बढाउने प्रक्रियाबाट अर्थतन्त्रमा बढी योगदान पुर्याउन सक्छ।
उत्पादनशीलता बढ्नुको एउटा आधार सीमित पूँजी बढी प्रतिफल दिन सक्ने कम्पनी तथा क्षेत्रमा परिचालन हुनु हो। शेयर बजारको विकासले नयाँ तथा नवीन व्यवसायलाई पूँजी जुटाउने अवसर दिन्छ। यसबाट उत्पादनशील कम्पनीले व्यवसाय विस्तार गर्न र नयाँ प्रविधिमा लगानी गर्न सक्छन्। कम उत्पादनशील क्षेत्रमा सीमित रहेको पूँजी बढी उत्पादनशील क्षेत्रमा परिचालन हुन सके समग्र अर्थतन्त्रको उत्पादन क्षमता बढ्न सक्छ।
अध्ययनले वित्तीय बजारको संरचनागत सुधारबाट प्राप्त हुने वास्तविक आर्थिक लाभ दुईदेखि तीन वर्षभित्र देखिन सक्ने मोडलको नतिजा पनि प्रस्तुत गरेको छ। यस्तो सुधारबाट विकासशील अर्थतन्त्रमा उत्पादन र लगानीको प्रतिक्रिया तुलनात्मक रूपमा छिटो देखिन सक्ने अनुसन्धानको निष्कर्ष छ। तर यो वास्तविक अर्थतन्त्रमा सुधार लागू गरेपछि निश्चित रूपमा दुईदेखि तीन वर्षमै परिणाम आउँछ भन्ने भविष्यवाणी होइन। मोडलमा राखिएका मान्यता र वित्तीय संरचनाका आधारमा निकालिएको अनुमान हो।
त्यस्तै, अध्ययनले समान आकारको वित्तीय सुधारको प्रभाव दुवै समूहमा तुलना गर्दा कुल उत्पादनको प्रतिक्रिया लगभग समान हुन सक्ने देखाएको छ। तर विकासशील अर्थतन्त्रमा लगानीको प्रतिक्रिया भने दुवै प्रकारको तुलना गर्दा ठूलो रहन्छ। यसले विकासशील अर्थतन्त्रले बजार सुधारबाट प्राप्त गर्ने विशेष लाभ लगानी विस्तार र वित्तीय अवरोध कम गर्ने प्रक्रियामा बढी केन्द्रित हुने देखाउँछ।
साना कम्पनीलाई पूँजी बजारमा प्रवेश गराउनुपर्ने
डब्लूएफईको अध्ययनले विकासशील अर्थतन्त्रमा शेयर बजारको विकासका लागि बजारको आकार बढाउनु मात्रै पर्याप्त नहुने स्पष्ट पारेको छ। बजारको तरलता, संस्थागत गुणस्तर, लगानीकर्ता संरक्षण र कम्पनीको वित्तीय विवरण सार्वजनिक गर्ने प्रणालीमा सुधार आवश्यक रहेको प्रतिवेदनको निष्कर्ष छ।
यसका लागि शेयर बजारको पूर्वाधार सुधार, लगानीकर्ताको अधिकार संरक्षण र सूचीकृत कम्पनीको वित्तीय विवरण तथा सूचनाको पारदर्शिता बढाउनुपर्ने अध्ययनले औँल्याएको छ। त्यसैगरी साना तथा मझौला कम्पनीलाई शेयर बजारमा प्रवेश गराउने व्यवस्था, भेन्चर क्यापिटलको विकास र सूचीकृत हुन आवश्यक प्रक्रिया सहज बनाउनुपर्ने सुझाव दिएको छ।
साना तथा मझौला कम्पनीका लागि छुट्टै शेयर कारोबार प्लेटफर्म विकास गर्नु र नवीन व्यवसायलाई पूँजी जुटाउन सहज बनाउनु पनि बजार विकासको महत्त्वपूर्ण पक्ष हुने अध्ययनको भनाइ छ। यसबाट अहिले परम्परागत वित्तीय स्रोतमा पहुँच सीमित भएका कम्पनीले समेत व्यवसाय विस्तारका लागि आवश्यक पूँजी जुटाउन सक्छन्। अनुसन्धानका अनुसार पूँजी बजारमा उत्पादनशील कम्पनीको पहुँच विस्तार गर्नु केवल लगानीकर्ताको सहभागिता बढाउने विषय होइन, आर्थिक उत्पादकत्व र वृद्धिको रणनीति पनि हो।
त्यस्तै, पूँजी बजारको सुधार बैंकिङ क्षेत्रको स्वास्थ्य र कम्पनीको सुशासन सुधारसँगै अघि बढाउनुपर्ने अध्ययनले उल्लेख गरेको छ। बैंकिङ प्रणालीको अवस्था कमजोर हुँदा कम्पनीले बाह्य वित्तीय स्रोत प्राप्त गर्न बढी लागत तिर्नुपर्ने हुन सक्छ। त्यसैले पूँजी बजारको विकाससँगै बैंकिङ क्षेत्रको वित्तीय स्वास्थ्य र कम्पनीको वित्तीय सुशासन सुधार आवश्यक हुने अध्ययनको निष्कर्ष छ।
अध्ययनले विकसित अर्थतन्त्रका लागि भने शेयर बजारको मूल्य निर्धारण प्रक्रिया, बजार स्थायित्व र प्रणालीगत जोखिम नियन्त्रणमा बढी ध्यान दिनुपर्ने औँल्याएको छ। त्यहाँ शेयर मूल्यमा आउने उतारचढावले कम्पनीको लगानी निर्णयमा तत्काल प्रभाव पार्न सक्ने भएकाले बजारको स्थायित्व महत्त्वपूर्ण हुन्छ। तर विकासशील अर्थतन्त्रका लागि बजारको तरलता बढाउने, संस्थागत गुणस्तर सुधार गर्ने र लगानीकर्ता संरक्षणलाई बलियो बनाउने विषय प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने अध्ययनको सुझाव छ।
समग्रमा डब्लूएफईको अनुसन्धानले शेयर बजारको विकासलाई कारोबारको आकार, सूचीकृत कम्पनीको संख्या वा शेयर मूल्य वृद्धिसँग मात्रै जोडेर हेर्न नहुने देखाएको छ। बजारले उत्पादनशील कम्पनीलाई पूँजी जुटाउन कति सहयोग गर्छ, लगानीकर्ताको संरक्षण र सूचनाको पारदर्शिता कस्तो छ तथा पूँजीलाई बढी प्रतिफल दिने क्षेत्रमा परिचालन गर्न कति सक्षम छ भन्ने कुराले अर्थतन्त्रमा शेयर बजारको वास्तविक योगदान निर्धारण गर्ने अध्ययनको निष्कर्ष छ।
यो अनुसन्धान कार्यपत्र सैद्धान्तिक तथा परिमाणात्मक आर्थिक मोडलमा आधारित छ। यसले नेपाललाई छुट्टै अध्ययन गरेको छैन र कुनै निश्चित नीतिगत सुधारको प्रत्यक्ष प्रभाव मूल्यांकन पनि गरेको छैन। प्रतिवेदन स्वयंले मोडलका निष्कर्षलाई विशिष्ट नीतिगत हस्तक्षेपको प्रत्यक्ष मूल्यांकन नभई वित्तीय बजारले अर्थतन्त्रमा प्रभाव पार्ने माध्यम बुझाउने सैद्धान्तिक ढाँचाका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। त्यसैले यसको निष्कर्षलाई सबै देशमा समान रूपमा लागू हुने निश्चित परिणामका रूपमा नभई वित्तीय संरचना फरक भएका अर्थतन्त्रमा शेयर बजारको विकासले पार्न सक्ने प्रभाव बुझाउने अनुसन्धानका रूपमा लिनुपर्ने हुन्छ।
